Chằm nón là công đoạn khâu những lớp lá đã phơi và là phẳng vào một bộ khung vành tre hình chóp, để tạo thành chiếc nón lá. Người chằm ngồi bên khuôn gỗ, tay đưa kim xuyên qua lá và vòng qua vành, từng mũi nhỏ đều nhau nối thành những đường chạy vòng quanh chiếc nón. Một chiếc nón đẹp có hàng trăm mũi như thế, nhìn từ xa thì tưởng như lá tự liền vào nhau.
Bài này nói về những gì diễn ra từ tàu lá đến chiếc nón, vì sao người ta xem cảnh chằm nón thấy dịu lòng, và cách quay người làm nón ở làng hay ở nhà ai đó cho tử tế. Kỹ thuật làm nón khác nhau theo vùng, số vòng vành, loại lá, cách khâu có thể không giống nhau; chỗ nào bài nêu con số là con số hay được nhắc, không phải chuẩn chung.
Từ tàu lá đến chiếc nón: những công đoạn chính
Phần chằm chỉ là một đoạn trong chuỗi việc. Đứng xem đủ lâu ở một nơi làm nón, bạn có thể gặp các bước sau:
- Phơi và sấy lá. Lá non được phơi, có nơi sấy qua lửa hoặc phơi sương cho lá trắng và mềm. Cách xử lý lá ảnh hưởng nhiều đến màu và độ bền của nón.
- Là lá. Lá được là phẳng bằng một miếng kim loại nóng hoặc bàn là, có lót vải. Đây là đoạn nhanh và đều tay, lá cong queo thành những tấm phẳng mịn.
- Chọn lá, cắt lá. Lá được chọn theo độ trắng, độ dày, cắt đầu nhọn theo cỡ chiếc nón.
- Dựng vành lên khuôn. Các vòng vành tre chuốt tròn, to nhỏ khác nhau, được đặt lên khuôn gỗ hình chóp theo các rãnh định sẵn. Số vòng vành mỗi nơi mỗi khác, hay được nhắc là khoảng mười sáu vòng ở nón kiểu phổ biến.
- Xếp lá. Lá được xếp chồng mí lên nhau quanh khuôn, thường có hai lớp lá, có nơi lót thêm lớp mo tre hay lớp giấy ở giữa.
- Chằm. Người chằm khâu lá vào vành bằng kim và sợi cước hoặc sợi móc, từ chóp xuống vành, từng vòng một.
- Hoàn thiện. Nón được tháo khỏi khuôn, cắt gọn, buộc quai, quét lớp dầu phủ để chống thấm và làm bóng.
Ở nhiều nơi, mỗi công đoạn do một người hoặc một nhà làm, rồi chuyền tay cho nhau. Hỏi người đang chằm xem lá và vành từ đâu đến, bạn sẽ thấy chiếc nón là công của cả một xóm.
Khuôn nón và vành tre: bộ xương của chiếc nón
Trước khi có lá, chiếc nón đã có hình nhờ khuôn và vành. Khuôn thường là một bộ khung gỗ hình chóp, có những rãnh hoặc nấc chia sẵn để đặt các vòng vành ở đúng độ cao. Khuôn chuẩn thì mọi chiếc nón làm trên đó đều cùng một dáng, cùng độ dốc, đội lên vừa đầu.
Vành là những sợi tre được chẻ nhỏ, chuốt tròn đều rồi uốn thành vòng, nối hai đầu thật khéo để không lộ chỗ nối. Vòng lớn nhất làm miệng nón, các vòng nhỏ dần lên chóp. Việc chuốt vành cũng là một nghề riêng: sợi vành phải tròn, nhẵn, không gợn để lá đặt lên không bị rách và sợi chằm vòng qua được êm.
Nhìn người làm nón đặt vành lên khuôn, bạn sẽ thấy họ căn từng vòng cho đều khoảng cách và cho mối nối của các vòng không nằm thẳng hàng một chỗ, để chiếc nón không có một đường yếu. Những chi tiết như vậy người đội nón chẳng bao giờ thấy, nhưng quyết định chiếc nón bền hay nhanh méo.
Nếu được phép, hãy nhờ người làm cho xem một chiếc khung chưa phủ lá. Bộ vành tre đặt trên khuôn trông như một bản vẽ hình học bằng tre, rất đẹp để chụp. Đây cũng là lúc dễ hiểu nhất vì sao gọi là chằm: lá được chằm, tức là khâu bám, vào chính bộ xương ấy.
Từng mũi chằm: cái đều tay làm nên chiếc nón
Ngồi gần người chằm nón, bạn sẽ thấy tay phải cầm kim, tay trái giữ lá và vành. Kim xuyên qua lớp lá ngay sát vành, vòng qua vành rồi lại xuyên ra, kéo sợi căng. Mũi tiếp theo cách mũi trước một khoảng nhỏ đều nhau. Người chằm lâu năm không cần đo, mắt và tay đã quen khoảng cách ấy.
Độ đều của mũi chằm là một trong những thứ người mua nón kỹ tính nhìn đầu tiên. Mũi đều, sợi căng, không lộ đầu chỉ, lá không bị rách quanh lỗ kim là dấu hiệu chiếc nón được chằm cẩn thận. Mũi to nhỏ lệch nhau, sợi chỗ căng chỗ chùng thì nón nhanh lỏng, lá dễ bung.
Nhịp chằm khá chậm và đều. Không có tiếng búa, không có lửa, chỉ có tiếng kim lách qua lá khô sột soạt và tiếng sợi cước kéo căng. Nhiều người làm nón vừa chằm vừa nói chuyện, nghe đài, có khi cả nhà cùng ngồi chằm trong một buổi chiều.
Một chi tiết nhỏ đáng quay là lúc người chằm đến gần chóp nón, nơi các vòng vành rất nhỏ và lá chụm lại. Đây là chỗ khó khâu nhất vì lá dày lên mà khoảng trống lại hẹp. Người chằm nghiêng khuôn, đổi góc kim liên tục, động tác chậm hẳn lại.
Đến vòng vành cuối ở miệng nón, nhịp lại nhanh lên vì khoảng trống rộng, tay đưa kim thoải mái. Nghe được sự đổi nhịp ấy là bạn đã thật sự ngồi xem chứ không chỉ nhìn lướt.
Vì sao cảnh chằm nón khiến người xem thấy dịu lòng
Màu lá và ánh sáng. Lá nón trắng ngà, mỏng, khi ánh sáng chiếu qua thì hơi trong. Một chồng lá đã là đặt cạnh khuôn gỗ nâu trông rất dịu mắt.
Hình chóp hoàn chỉnh. Chiếc nón là một khối hình học đơn giản mà đẹp. Xem nó thành hình trên khuôn, từ những vòng vành rời rạc đến một khối liền, mang lại cảm giác trọn vẹn.
Nhịp tay chậm, đều. Mũi kim đi vòng quanh nón theo một nhịp không đổi. Kiểu nhịp ấy giúp người xem chậm lại, giống như ngồi nghe ai đó đếm nhẩm.
Gắn với nhiều ký ức. Nón lá đi cùng người Việt ra đồng, ra chợ, đi học. Xem một chiếc nón ra đời gợi nhớ những người thân từng đội nón.
Đồ dùng thật. Chiếc nón sẽ được đội che nắng che mưa, không chỉ để trưng. Người xem thấy được cái công trong một món đồ quen đến mức ít ai để ý.
Là lá, phơi lá: phần ít ai thấy mà rất đáng xem
Người ngoài thường chỉ được thấy công đoạn chằm vì nó diễn ra ở hiên nhà, dễ ngồi xem. Nhưng nếu đến vào đúng mùa, đúng giờ, bạn có thể thấy cảnh phơi lá: những tấm lá trải dài trên sân, trên bãi cát hay trên giàn, có nơi phơi qua đêm để hứng sương cho lá trắng và dẻo. Cách phơi, phơi bao lâu là kinh nghiệm riêng của từng nơi.
Cảnh là lá cũng rất cuốn hút. Người làm đặt một xấp lá lên tấm vải, dùng miếng kim loại được hơ nóng hoặc bàn là miết dọc theo lá. Lá vốn cong và có gân nổi bỗng phẳng ra, mịn như giấy. Nhịp miết nhanh và đều, có mùi lá nóng thoang thoảng. Đây là đoạn rất hợp để quay tua nhanh.
Ở cả hai công đoạn này đều có chuyện an toàn nhỏ: miếng kim loại là lá rất nóng, đừng chạm vào hay đặt điện thoại gần đó; sân phơi lá là chỗ làm việc, đừng giẫm lên lá đang phơi để lấy góc máy.
Nếu muốn ghi lại trọn vẹn chuyện làm nón cho người xa quê xem, một đoạn ghép từ phơi lá, là lá, dựng vành, chằm đến buộc quai sẽ kể được cả câu chuyện mà không cần lời bình nào.
Quay người chằm nón cho tôn trọng
Chằm nón thường diễn ra trong nhà, ngoài hiên, nhiều khi là người lớn tuổi làm. Vài điều nên nhớ:
- Chào hỏi và xin phép trước. Nói rõ bạn muốn quay đôi tay chằm nón và sẽ dùng đoạn phim vào việc gì.
- Ưu tiên quay đôi tay. Người lớn tuổi nhiều khi ngại lên hình. Khung hình chỉ có bàn tay, kim, lá và vành đã rất đẹp.
- Ngồi thấp ngang tầm khuôn nón. Góc ngang cho thấy rõ mũi kim vòng qua vành. Góc từ trên nhìn xuống chóp nón cho thấy các vòng vành đồng tâm.
- Đừng chạm vào nón đang làm. Lá chưa khâu chặt rất dễ xô lệch.
- Không đặt chuyện buồn vào miệng người ta. Đừng hỏi dồn kiểu "làm nón có đủ sống không" chỉ để có câu chuyện cảm động. Nếu họ tự kể, hãy ghi đúng lời họ.
- Mua nếu thật sự cần. Không mua thì cảm ơn. Đừng mặc cả trêu đùa ngay trước người đang ngồi chằm.
Khi đăng, nếu người làm không nhờ, đừng kèm tên nhà, tên làng và giá nón như một lời rao. Bạn không biết họ có muốn thêm khách hay không, và lời rao sai thì họ là người chịu điều tiếng.
Nón lá ở các vùng: nhìn để thấy khác nhau
Nón lá ở Việt Nam không chỉ có một kiểu. Nón hình chóp nhọn là kiểu quen thuộc nhất. Ở Huế có nón được gọi là nón bài thơ, giữa hai lớp lá kẹp những hình cắt hoặc câu thơ, soi lên ánh sáng mới thấy. Ở một số vùng khác có nón dày, nón rộng vành, nón làm bằng lá buông hay lá khác tuỳ cây có sẵn.
Ngày trước còn có những kiểu nón nay ít gặp như nón quai thao vành rộng, mặt bằng, thường thấy trong ảnh xưa và trong các buổi biểu diễn dân ca. Mỗi kiểu gắn với một vùng, một lớp người, một dịp.
Khi bạn xem hay quay nón ở một vùng lạ, cách tốt nhất là hỏi người làm gọi chiếc nón ấy là gì và nó dùng vào việc gì. Đừng gán tên "nón bài thơ" cho mọi chiếc nón có hình vẽ, cũng đừng tự đặt ý nghĩa cho số vòng vành nếu không được kể.
Còn nếu bạn mua nón về dùng, nhớ để nón nơi khô ráo, tránh đè vật nặng lên làm méo vành, và khi nón bị ướt thì để khô tự nhiên, không phơi nắng gắt quá lâu làm lá giòn.
Câu hỏi thường gặp
Chằm nón là gì?
Là công đoạn khâu các lớp lá nón đã là phẳng vào khung vành tre trên khuôn hình chóp, bằng kim và sợi cước hoặc sợi móc, từng mũi đều nhau. Đây là bước tạo nên chiếc nón, sau đó mới hoàn thiện quai và lớp dầu phủ.
Một chiếc nón lá có bao nhiêu vòng vành?
Tuỳ kiểu nón và từng nơi làm. Con số hay được nhắc với nón chóp phổ biến là khoảng mười sáu vòng, nhưng có nơi làm khác. Muốn biết chính xác, hỏi người làm nón ở vùng bạn đến xem.
Vì sao phải là lá trước khi làm nón?
Lá tươi hay lá phơi khô vẫn còn cong và nhăn. Là lá bằng miếng kim loại nóng giúp lá phẳng, mịn, dễ xếp chồng lên khuôn và khâu đều mũi. Lá phẳng cũng làm chiếc nón trông láng và đẹp hơn.
Có nên xin người làm nón cho mình chằm thử vài mũi?
Chỉ khi họ mời. Chiếc nón đang làm là sản phẩm của họ, một vài mũi lệch có thể phải tháo ra làm lại. Một số nơi có chỗ cho khách học thử với khuôn riêng, đó là chỗ phù hợp để thử.
Đăng video người chằm nón kèm tên làng có được không?
Nên hỏi người làm trước. Có người vui khi làng mình được nhắc tới, có người không muốn đông khách lạ kéo đến. Tránh viết những lời quảng cáo hay khen chê bạn không kiểm được.