Một clip vui đáng xem là clip mà người trong đó, nếu xem lại, cũng bật cười. Nếu họ thấy xấu hổ, tổn thương hay muốn gỡ đi, clip đó đang cười vào họ, không phải cười cùng họ. Phép thử này đơn giản và giúp tách phần lớn clip vui tử tế khỏi clip lấy người khác làm trò cười.
Loại clip dựa vào việc ai đó bị ngã, bị lừa, bị bẽ mặt thường được xem nhiều, vì chúng kích thích phản ứng nhanh. Nhưng với người chọn nội dung cho một bộ sưu tập muốn người ta quay lại, đó là lựa chọn rủi ro: người xem có thể cười lúc đầu, rồi thấy khó chịu, và gắn cảm giác đó với cả bộ sưu tập. Bài này bàn cách nhận ra và cách chọn clip vui mà không làm tổn thương người thật.
Cười cùng và cười nhạo khác nhau ở đâu
Cười cùng là khi người trong clip là một phần của niềm vui: ông bố tự trêu mình vì làm cháy bánh, cô bé cười ngặt nghẽo khi con chó liếm mặt, nhóm bạn cùng té nước nhau ngày hè. Họ biết mình đang được quay, hoặc nếu không biết, họ cũng sẽ thấy vui khi xem lại. Người xem cười vì tình huống, không vì người.
Cười nhạo là khi tiếng cười đến từ sự thua kém, đau đớn hay lúng túng của một người không chọn được: người già loay hoay với thiết bị, người say đi lảo đảo, người bán hàng bị khách trêu, đứa trẻ khóc vì bị doạ. Người trong clip không có tiếng nói, và nếu có, họ thường không muốn clip tồn tại.
Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ. Một pha trượt chân trên sân trơn có thể là cười cùng nếu người đó đứng dậy cười phá lên, và là cười nhạo nếu người đó bị đau thật. Vì vậy, người chọn clip cần nhìn cả phản ứng sau khoảnh khắc, không chỉ khoảnh khắc.
Một dấu hiệu dễ thấy là ai đang cầm máy. Khi người quay là bạn bè, người thân đang cùng cười, thường là cười cùng. Khi người quay đứng xa, giấu máy, và người trong clip không hề nhìn về phía máy, khả năng cao họ không biết mình bị quay, và càng không biết mình sắp thành trò vui cho người lạ.
Vì sao clip chế giễu vẫn hút người xem
Clip có người bị ngã hay bị bẽ mặt tạo phản ứng nhanh: bất ngờ, bật cười, rồi chia sẻ cho người khác cùng xem. Phản ứng này diễn ra trước khi người xem kịp nghĩ đến người trong clip. Đó là lý do loại clip này lan nhanh, dù nhiều người xem xong lại thấy hơi áy náy.
Một yếu tố khác là khoảng cách. Người trong clip là người lạ, ở nơi xa, không có tên tuổi; người xem không phải đối mặt với cảm xúc của họ. Khoảng cách làm tiếng cười dễ dàng hơn, nhưng cũng làm người ta quên rằng ở đầu kia là một con người thật, có gia đình, đồng nghiệp, hàng xóm có thể nhận ra họ.
Người chọn nội dung không thể thay đổi phản xạ của người xem, nhưng có thể quyết định không cung cấp thêm. Một bộ sưu tập chủ động bỏ qua loại clip này là đang đề nghị với người xem một kiểu vui khác: vui mà không ai phải trả giá, xem xong không thấy áy náy.
Những loại clip nên tránh trong bộ sưu tập
Danh sách dưới không cấm mọi clip có tình huống trớ trêu, mà chỉ ra những kiểu thường làm tổn thương người thật.
- Người bị đau thật. Ngã xe, va đập, bỏng, dù trông "buồn cười" trong vài giây.
- Người không tự vệ được. Người say, người đang ốm, người có khuyết tật, người lớn tuổi lúng túng với công nghệ.
- Trẻ em bị doạ hay bị trêu đến khóc. Kể cả khi cha mẹ quay và đăng.
- Người bị lừa trong tình huống dựng sẵn. Các kiểu trêu chọc người lạ ngoài đường để quay phản ứng.
- Người lao động bị khách trêu. Người bán hàng rong, người giao hàng, nhân viên phục vụ, những người không thể bỏ đi vì đang làm việc.
- Người trong lúc riêng tư. Đang ngủ, đang khóc, đang cãi nhau, quay lén qua cửa sổ.
- Động vật bị doạ để tạo phản ứng. Cũng là "cười vào" một sinh vật không tự vệ được.
Nhiều clip trong danh sách này có lượng người xem lớn. Điều đó cho biết chúng gây phản ứng, không cho biết chúng đáng được giới thiệu.
Ba câu hỏi trước khi chọn một clip vui
Ba câu hỏi này mất vài giây và giúp quyết định trong phần lớn trường hợp.
- Người trong clip có biết và đồng ý không? Nếu clip quay người lạ ở nơi công cộng trong tình huống ngượng ngùng, khả năng cao là không.
- Nếu người đó xem lại, họ có cười không? Tự đặt mình vào vị trí của họ: một người lớn tuổi thấy mình bị cả nghìn người cười vì lúng túng ở quầy thu ngân.
- Tiếng cười đến từ tình huống hay từ con người? Con mèo nhảy hụt lên bàn là tình huống. Người bị chê vì giọng nói, ngoại hình, cách ăn mặc là con người.
Nếu cả ba câu đều trả lời yên tâm, clip có thể vào bộ sưu tập. Nếu một câu khiến bạn ngập ngừng, nên bỏ. Bộ sưu tập thiếu một clip vui vẫn ổn; một clip làm tổn thương người thật thì khó rút lại khi đã lan đi.
Lời bình và tiêu đề có thể biến clip vô hại thành chế giễu
Có những clip bản thân nội dung không có gì xấu, nhưng lời bình, tiêu đề hay chữ chèn vào biến nó thành chế giễu. Một bà cụ đi chợ chậm rãi là cảnh đời thường đẹp; thêm dòng "tốc độ rùa bò" là đã biến bà thành trò cười. Một cậu bé hát lạc giọng trong buổi sinh hoạt là kỷ niệm đáng yêu; thêm hiệu ứng âm thanh chế nhạo là đã khác.
Khi chọn clip, nên xem cả phần lời bình, chữ chèn và tiêu đề gốc. Nếu nội dung tốt mà lời bình gốc chế giễu, cách tốt là không dùng bản đó, hoặc chỉ dùng khi xin được bản gốc sạch và tự viết mô tả tôn trọng. Khi tự viết mô tả, tránh các từ đánh giá ngoại hình, tuổi tác, vùng miền, giọng nói.
Lời bình chế giễu vùng miền cần đặc biệt tránh. Giọng nói, cách gọi tên đồ vật, món ăn của mỗi vùng là sự đa dạng đáng quý; đem nó ra làm trò cười dễ gây tổn thương cho cả một cộng đồng, không chỉ người trong clip.
Cùng một tình huống, hai cách làm
Bảng dưới đặt hai cách xử lý cạnh nhau cho vài tình huống giả định, để thấy khác biệt nằm ở đâu.
| Tình huống | Cách cười nhạo | Cách cười cùng |
|---|---|---|
| Ông bà học dùng điện thoại | Quay lén lúc lúng túng, chèn tiếng cười | Cháu quay khi ông bà đồng ý, ông bà tự kể chuyện vui khi học |
| Bé tập đi bị ngã | Phát lại pha ngã nhiều lần, chậm | Cả quá trình bé tập, ngã rồi đứng dậy, cha mẹ vỗ tay |
| Người bán hàng rong rao to | Chèn chữ chế giọng, đặt tiêu đề trêu | Ghi lại tiếng rao như một nét đời thường, có xin phép |
| Bạn bè té nước ngày hè | Quay riêng người bị ướt sũng, đang bực | Cả nhóm cùng chơi, ai cũng cười |
| Con chó sợ máy hút bụi | Cố tình bật máy gần để quay phản ứng | Quay lúc chó tự lại gần, tò mò ngửi máy đang tắt |
Cột phải không kém vui hơn cột trái. Nó chỉ chuyển nguồn vui từ sự khó chịu của ai đó sang sự ấm áp của tình huống, và giữ được phẩm giá cho người, cho con vật trong clip.
Những nguồn vui tử tế nên tìm
Bỏ clip chế giễu không có nghĩa là bộ sưu tập thiếu tiếng cười. Có nhiều nguồn vui không cần ai chịu thiệt:
- Tình huống trớ trêu với đồ vật. Chiếc ô bị gió lật ngược, chồng ly xếp gần xong thì đổ, con diều mắc vào ngọn tre rồi tự gỡ ra.
- Động vật làm chuyện của động vật. Mèo chui vào hộp quá nhỏ, chó nghiêng đầu khi nghe tiếng lạ, gà con chạy theo mẹ lạc nhịp.
- Người tự trêu mình. Người nấu ăn kể lại món hỏng của chính mình, người thợ cười vì làm sai một nhát rồi sửa lại khéo léo.
- Niềm vui chung của nhóm. Cả xóm thả diều, nhóm bạn cùng té nước, gia đình cùng gói bánh rồi trêu nhau bánh ai méo nhất.
- Sự khéo léo bất ngờ. Người bán hàng tung hứng đồ nhanh tay, đứa trẻ giải thích một chuyện rất nghiêm túc theo kiểu trẻ con, được cha mẹ đồng ý chia sẻ.
- Thiên nhiên chơi khăm. Đám mây có hình lạ, con sóng đến đúng lúc người đứng chụp vừa lùi kịp ở khoảng cách an toàn.
Những clip này có thể ít "giật" hơn, nhưng người xem thường xem lại, gửi cho người thân, và nhớ bộ sưu tập như một nơi dễ chịu. Đó là kiểu người xem quay lại lâu dài.
Quyền của người trong clip và việc gỡ bỏ
Ngoài chuyện đạo đức, hình ảnh cá nhân còn là quyền được pháp luật ghi nhận. Bộ luật Dân sự 2015 có quy định về quyền của cá nhân đối với hình ảnh của mình; việc sử dụng hình ảnh trong nhiều trường hợp cần sự đồng ý của người đó. Chi tiết áp dụng cho từng tình huống phụ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể, nên khi có vụ việc, hãy hỏi người có chuyên môn, ví dụ hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Ở mức người chọn nội dung, nguyên tắc thực tế là: khi người trong clip, hoặc cha mẹ của trẻ trong clip, yêu cầu gỡ, hãy gỡ ngay mà không đòi họ giải thích. Một bộ sưu tập về khoảnh khắc đáng xem không có lý do gì để giữ hình ảnh của người không muốn xuất hiện.
Cách xử lý yêu cầu gỡ, cách ghi nguồn và xin phép khi đăng lại nội dung của người khác được bàn kỹ hơn ở chuyên mục chia sẻ đúng cách của trang.
Câu hỏi thường gặp
Clip hài do chính người trong clip tự đăng thì có được chọn không?
Thường là được, vì người đó đã chọn công khai hình ảnh của mình trong tình huống ấy. Nhưng vẫn nên xem có người khác trong clip bị kéo vào mà không đồng ý không, và lời bình khi giới thiệu lại không được chế giễu thêm.
Clip người nổi tiếng gặp sự cố có được coi là chế giễu không?
Người của công chúng chấp nhận bị bàn luận nhiều hơn, nhưng điều đó không có nghĩa là mọi sự cố cá nhân đều nên đem ra cười. Trang này không giới thiệu clip theo tên người nổi tiếng; nguyên tắc chọn vẫn như với mọi người: cười vào tình huống, không vào phẩm giá.
Làm sao giải thích cho trẻ vì sao không nên cười clip người bị ngã?
Có thể hỏi con: nếu là con bị ngã và cả lớp xem đi xem lại, con thấy thế nào. Trẻ thường hiểu nhanh khi được đặt vào vị trí người trong clip. Sau đó cùng con tìm những clip vui mà ai trong đó cũng đang cười.
Clip chơi khăm bạn bè có được không?
Nếu tất cả người trong clip là bạn thân, biết trước có thể bị trêu, và cùng cười khi xem lại, thì đó là niềm vui chung. Nếu người bị trêu tỏ ra bực, sợ hay xấu hổ thật, hoặc là người lạ, thì không nên đăng và càng không nên đưa vào bộ sưu tập.
Một clip có cả phần vui và phần chế giễu thì xử lý sao?
Nếu cắt được phần chế giễu mà clip vẫn trọn ý, và người đăng gốc đồng ý, có thể dùng bản đã cắt kèm ghi chú. Nếu phần chế giễu là cốt lõi tạo tiếng cười, clip đó không phù hợp, dù phần còn lại hay đến đâu.