Một bức ảnh đẹp làm mắt dễ chịu; một bức ảnh đáng xem khiến người ta dừng lại lâu hơn và nhớ nó sau khi đã lướt qua. Khác biệt thường nằm ở bốn chỗ: ảnh có bắt được một khoảnh khắc không lặp lại, có điểm nhìn riêng của người chụp, có một câu chuyện nhỏ người xem tự đọc ra, và có chi tiết thưởng cho người nhìn kỹ.
Ảnh đẹp vẫn quý, nhưng một bộ sưu tập toàn ảnh đẹp mà không có ảnh đáng xem sẽ giống nhau đến mức mỏi mắt. Bài này giúp bạn, với vai trò người chọn ảnh cho một chủ đề hay một nhóm bình chọn, tách hai loại ảnh này, và biết khi nào nên chọn bức kém hoàn hảo hơn.
Ảnh đẹp là điều kiện, chưa phải lý do
Phần lớn ảnh đẹp ngày nay đạt chuẩn kỹ thuật khá dễ: điện thoại tự đo sáng, tự lấy nét, tự cân màu. Ánh sáng giờ vàng, nền xoá mờ, màu ấm áp đã trở thành mặc định. Vì thế, "đẹp" ngày càng ít giúp một bức ảnh nổi lên giữa hàng trăm bức khác cùng chủ đề. Mười bức hoàng hôn trên một bãi biển ở Khánh Hoà có thể đều đẹp và đều na ná.
Ảnh đáng xem cần thêm một lý do để người xem dừng lại. Lý do đó có thể là con chim bói cá đang lao xuống đúng khoảnh khắc mỏ chạm mặt nước, là bóng một người gánh hàng đổ dài trên con dốc lúc sáng sớm, hay là bàn tay người thợ thêu có vết chai ở ngón trỏ. Không có lý do này, ảnh đẹp vẫn được ngắm, nhưng sẽ bị quên ngay.
Điều này không có nghĩa ảnh đáng xem được phép xấu về kỹ thuật. Một bức ảnh mờ, lệch sáng đến mức không đọc được chủ thể thì khoảnh khắc trong đó cũng mất. Kỹ thuật là điều kiện cần; khoảnh khắc, điểm nhìn và câu chuyện là lý do người ta nhớ.
Một phép thử nhỏ: sau khi lướt qua hai mươi bức ảnh cùng chủ đề, nhắm mắt lại và nhớ xem bức nào còn đọng. Bức còn đọng gần như luôn là bức có một khoảnh khắc hoặc một chi tiết riêng, hiếm khi là bức chỉ có màu đẹp. Phép thử này nên làm trước khi chọn chính thức, vì trí nhớ ngắn của người chọn cũng là trí nhớ ngắn của người xem.
Bốn điều làm nên một bức ảnh đáng xem
Khoảnh khắc không lặp lại. Đây là thứ ảnh có mà cảnh vật đứng yên không có. Chiếc lá rơi đúng lúc qua khung cửa, đứa trẻ bật cười khi diều vừa bắt gió, giọt mưa chạm mặt hồ. Người chụp đã chờ, hoặc đã sẵn sàng khi điều đó đến. Người xem cảm nhận được sự chờ đó dù không ai nói ra.
Điểm nhìn riêng. Cùng một cái chợ, người chụp từ trên cao thấy dòng người như mạch chảy; người ngồi xổm ngang tầm rổ rau thấy bàn tay đếm tiền lẻ. Ảnh đáng xem thường đưa người xem đứng ở chỗ họ không tự đứng tới.
Câu chuyện nhỏ. Không cần dài, chỉ cần người xem tự hỏi "chuyện gì vừa xảy ra" hoặc "chuyện gì sắp xảy ra". Con chó ngồi chờ trước cửa tiệm, chiếc xe đạp dựng cạnh bờ ruộng không người. Câu chuyện mở mời người xem tham gia.
Chi tiết thưởng cho người nhìn kỹ. Lần đầu xem thấy cảnh chung, lần hai mới thấy con mèo nằm trên mái tôn, hay hạt bột còn bám trên mu bàn tay. Những chi tiết này làm người ta mở ảnh to ra xem, và là dấu hiệu người chụp đã để ý cả khung hình.
So sánh nhanh: ảnh đẹp và ảnh đáng xem
Bảng dưới không chia ảnh thành hai phe đối lập; nhiều bức ảnh vừa đẹp vừa đáng xem. Nó chỉ giúp bạn gọi tên điều mình đang cảm thấy khi nhìn một bức ảnh.
| Khía cạnh | Ảnh đẹp thường có | Ảnh đáng xem thường có thêm |
|---|---|---|
| Ánh sáng | Dịu, đều, màu ấm dễ chịu | Ánh sáng gắn với thời điểm, kể được giờ nào, mùa nào |
| Chủ thể | Rõ, sạch, nằm đúng chỗ | Chủ thể đang làm gì đó, có quan hệ với xung quanh |
| Bố cục | Cân đối, theo quy tắc quen thuộc | Có lý do cho việc phá quy tắc, ví dụ để trống nhiều trời |
| Màu | Hài hoà, có thể chỉnh nhiều | Màu trung thực với cảnh, chỉnh vừa đủ |
| Cảm xúc khi xem | Thấy dễ chịu | Thấy tò mò, muốn xem lâu hoặc xem lại |
Khi chọn ảnh cho một chủ đề, một tỷ lệ hợp lý là để ảnh đáng xem làm xương sống, còn ảnh đẹp làm phần nối giữa các ảnh mạnh. Bộ sưu tập toàn ảnh mạnh có thể gây mệt, toàn ảnh đẹp thì dễ nhạt.
Cách người chọn ảnh nhìn một bức ảnh
Người chọn ảnh có kinh nghiệm thường có một trình tự xem quen tay. Bạn có thể tập theo trình tự này khi đọc ảnh của người khác gửi vào.
- Nhìn ảnh ở kích thước nhỏ trước, như cách phần lớn người xem sẽ gặp nó trên điện thoại. Nếu ở cỡ nhỏ không có gì giữ mắt, ảnh khó sống trong một bộ sưu tập dài.
- Hỏi mắt mình dừng ở đâu đầu tiên. Nếu điểm dừng không phải chủ thể người chụp muốn, bố cục đang làm việc ngược.
- Mở ảnh to, rà các góc. Tìm chi tiết thừa làm rối (dây điện cắt ngang đầu người, vật lạ ở mép khung) và chi tiết quý người chụp có thể chưa nhận ra.
- Tự kể câu chuyện của ảnh bằng một câu. Không kể được thì ảnh có thể chỉ là cảnh đẹp.
- Hỏi xem ảnh có bị chỉnh đến mức đổi nội dung không: trời ghép, người bị xoá, màu khác hẳn thực tế.
- Đặt ảnh cạnh những ảnh cùng chủ đề đã chọn. Ảnh tốt nhưng quá giống ảnh khác vẫn có thể bị bỏ để bộ sưu tập đa dạng hơn.
Khi nào chọn bức kém hoàn hảo hơn
Người chọn ảnh thường gặp tình huống: một bức sắc nét, chuẩn màu, bố cục đẹp nhưng không có gì để nhớ; một bức khác hơi nhiễu, lệch chút sáng nhưng bắt được ánh mắt hai bà cháu nhìn nhau qua mâm cơm. Trong phần lớn bộ sưu tập theo chủ đề đời thường, bức thứ hai là lựa chọn đúng hơn.
Lý do là người xem tha thứ cho lỗi kỹ thuật nhỏ rất nhanh nếu nội dung chạm tới họ, nhưng không tha thứ cho sự trống rỗng. Ảnh hơi nhiễu khi chụp trong bếp tối là chuyện tự nhiên; người xem hiểu đó là bối cảnh thật. Ngược lại, ảnh hoàn hảo nhưng giống ảnh minh hoạ mua sẵn sẽ làm họ nghi ngờ cả bộ sưu tập là dàn dựng.
Tuy vậy, có ngưỡng. Nếu lỗi kỹ thuật làm mất chủ thể, như mặt người mờ nhoè đến mức không đọc được cảm xúc, hay chuyển động nhoè hết cả khung, thì khoảnh khắc cũng không còn. Khi đó, cách tốt là liên hệ người chụp xem họ có bức liền trước hoặc liền sau không, thường trong một loạt ảnh chụp liên tiếp có bức giữ được cả hai.
Một ví dụ giả định: bộ sưu tập "Chợ sớm miền Tây" nhận hai ảnh cùng một sạp cá ở Cần Thơ. Ảnh thứ nhất chụp ngang tầm mắt, sáng đều, cá xếp ngay ngắn, không có ai. Ảnh thứ hai chụp lúc người bán vừa hắt gáo nước lên mặt thớt, tia nước bắt ánh đèn vàng, mép khung hơi nghiêng. Ảnh thứ nhất đúng chuẩn hơn, nhưng ảnh thứ hai cho thấy nhịp làm việc của buổi chợ, đúng điều người xem tìm khi mở chủ đề này. Người chọn ảnh có kinh nghiệm thường chọn ảnh thứ hai, rồi viết lời mô tả nói rõ khoảnh khắc đó để người xem lướt nhanh không bỏ lỡ.
Những lỗi hay gặp khi đánh giá ảnh của người khác
Người chọn ảnh cũng có thiên kiến. Biết trước giúp bạn công bằng hơn với ảnh gửi vào.
- Thiên vị đề tài mình thích. Người mê ảnh mây dễ chấm cao mọi ảnh mây, kể cả ảnh bình thường.
- Thiên vị ảnh có màu mạnh. Ảnh màu rực bắt mắt ở cỡ nhỏ nhưng có thể kém khi xem kỹ.
- Bỏ qua ảnh đen trắng hoặc ảnh tông trầm. Những ảnh này cần thêm vài giây để đọc, dễ bị lướt qua.
- Đánh giá theo người chụp. Biết ảnh của ai đó quen tay thì dễ chấm rộng; nên xem ảnh mà không nhìn tên.
- Đánh giá theo thứ tự xem. Ảnh xem đầu và xem cuối thường được nhớ rõ hơn ảnh ở giữa; nên xem hai lượt với thứ tự khác nhau.
- Nhầm độ khó với độ hay. Ảnh chụp được ở nơi khó đến chưa chắc đáng xem hơn ảnh chụp ngay đầu ngõ.
Nếu có thể, nên để ảnh không kèm tên người chụp trong vòng chọn đầu tiên. Cách làm này đơn giản mà giảm được nhiều thiên vị, nhất là trong nhóm quen biết nhau.
Tôn trọng người trong ảnh khi đánh giá
Một bức ảnh đời thường đáng xem thường có người trong đó, và người đó không phải lúc nào cũng biết mình bị chụp. Khi chọn ảnh, bạn nên hỏi thêm một câu: nếu người trong ảnh nhìn thấy bức ảnh này trong bộ sưu tập, họ có thấy ổn không. Ảnh bắt được khoảnh khắc ngượng ngùng, nhếch nhác, hay lúc người ta đang buồn có thể rất "đáng xem" theo nghĩa gây chú ý, nhưng không phù hợp để giới thiệu rộng.
Với trẻ em, ngưỡng còn chặt hơn: ảnh trẻ nhỏ chỉ nên vào bộ sưu tập khi người chụp là cha mẹ hoặc có sự đồng ý của cha mẹ, và trẻ không ở trong tư thế dễ bị khai thác. Quyền đối với hình ảnh cá nhân được Bộ luật Dân sự 2015 ghi nhận; chi tiết từng trường hợp nên hỏi người có chuyên môn pháp lý, ví dụ hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Ở mức người chọn ảnh, nguyên tắc đơn giản là: khi phân vân, đừng chọn. Một bộ sưu tập thiếu một bức ảnh hay vẫn ổn; một bức ảnh làm tổn thương người trong đó thì khó rút lại sau khi đã lan đi.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh chụp bằng điện thoại có thể đáng xem như ảnh máy ảnh chuyên dụng không?
Có. Phần lớn yếu tố làm ảnh đáng xem như khoảnh khắc, điểm nhìn, câu chuyện không phụ thuộc thiết bị. Máy chuyên dụng có lợi thế trong ánh sáng yếu và chủ thể chuyển động nhanh, nhưng trong điều kiện bình thường, điện thoại đủ để bắt một khoảnh khắc tốt.
Ảnh đã chỉnh sửa có bị coi là kém thật không?
Chỉnh sáng, cân màu, cắt khung vừa phải là việc bình thường và không làm ảnh kém thật. Ảnh bị coi là không thật khi chỉnh làm đổi nội dung: ghép trời, xoá người, thêm vật. Khi có chỉnh kiểu này, người đăng nên nói rõ.
Làm sao luyện mắt chọn ảnh?
Cách hiệu quả là xem nhiều ảnh của cùng một chủ đề rồi tự chọn ba bức và viết một câu lý do cho mỗi bức. Sau vài tuần, đọc lại các lý do cũ, bạn sẽ thấy gu của mình thay đổi và rõ hơn. Trao đổi lý do với người khác cũng giúp nhận ra thiên kiến riêng.
Ảnh không có người có thể có câu chuyện không?
Có. Một đôi dép để trước cửa, chén trà còn bốc hơi, chiếc xe đạp dựng ở bến đò đều gợi về người vừa ở đó. Câu chuyện trong ảnh không cần nhân vật xuất hiện, chỉ cần dấu vết đủ để người xem tự hình dung.
Có nên đưa ảnh rất đẹp nhưng chụp ở nơi nguy hiểm vào bộ sưu tập không?
Nên cân nhắc kỹ. Ảnh chụp từ mép vực, trên mái nhà hay giữa đường ray có thể khiến người khác bắt chước. Nếu vẫn chọn vì giá trị nội dung, lời mô tả nên nói rõ điều kiện an toàn khi chụp, và tốt nhất là không chọn ảnh khuyến khích hành vi liều lĩnh.