Rèn là nung kim loại cho đến khi đỏ rực, mềm ra, rồi dùng búa đập trên đe để kéo dài, dát mỏng, uốn và tạo hình nó. Ở một lò rèn thủ công, con dao, cái liềm hay lưỡi cuốc ra đời từ một thanh thép thô qua hàng trăm nhát búa. Ánh lửa lò, những tia lửa bắn ra theo mỗi nhát, tiếng búa gõ đôi chan chát và tiếng xèo khi thanh thép nóng nhúng xuống nước làm cho cảnh lò rèn trở thành một trong những cảnh nghề thủ công cuốn hút nhất.
Bài này đi qua những gì diễn ra ở một lò rèn, vì sao người ta mê đứng xem, và đặc biệt là cách đứng xem, quay phim ở lò rèn cho an toàn, vì đây là chỗ có lửa, có kim loại nóng, có tia lửa và tiếng ồn lớn. Bài không hướng dẫn tự rèn.
Từ thanh thép thô đến con dao: các nhịp chính
Mỗi lò, mỗi vùng có cách làm riêng và giữ những bí quyết riêng. Mô tả dưới là các nhịp hay gặp, để bạn đứng xem biết mình đang thấy gì:
- Chọn phôi. Phôi có thể là thép thanh mới, cũng có thể là thép tận dụng từ đồ cũ. Nhiều lò được kể là ưa dùng thép từ lá nhíp xe cũ vì cứng và dẻo; đó là kinh nghiệm truyền miệng, chất thép thực tế khác nhau tuỳ nguồn.
- Nung đỏ. Phôi được vùi vào lò than, người thợ quạt gió bằng bễ hoặc quạt máy cho lửa bùng lên. Thép đổi màu từ đen sang đỏ sẫm, đỏ tươi rồi vàng cam.
- Đập búa. Thanh thép đỏ được kẹp bằng kìm, đặt lên đe. Thợ cả cầm búa nhỏ, thợ phụ cầm búa lớn, hai nhịp búa thay nhau đập.
- Vuốt lưỡi, tạo dáng. Qua nhiều lần nung đập, thanh thép dài ra, mỏng dần về phía lưỡi, sống dao dày lên, mũi dao thành hình.
- Trui. Khi dáng đã xong, lưỡi được nung lại đến màu người thợ muốn rồi nhúng nhanh vào nước hoặc chất lỏng khác để làm cứng. Đây là bước giữ bí quyết nhiều nhất.
- Mài, tra cán. Dao được mài thô, mài bén, rồi tra cán gỗ, cán sừng hay cán khác tuỳ loại.
Một con dao làm tay có thể đi qua cả buổi lò với nhiều lần nung lại. Người đứng xem hiếm khi thấy trọn từ đầu đến cuối, nên hỏi người thợ xem món đang làm đã đến bước nào.
Màu của thép nóng: cái đồng hồ trong mắt người thợ
Thợ rèn thủ công không cần nhiệt kế. Họ đọc nhiệt độ bằng màu của thép. Thép đỏ sẫm thì còn cứng, đập chưa ăn; đỏ tươi đến cam là lúc dễ đập nhất; sáng gần trắng thì quá nóng, dễ làm hỏng thép. Vì thế nhiều lò rèn để ánh sáng trong xưởng hơi tối, người thợ nhìn màu mới chính xác.
Đây cũng là lý do cảnh lò rèn ăn hình đến vậy. Trong ánh sáng lờ mờ, thanh thép phát sáng như một vệt lửa, mỗi nhát búa làm bắn ra một chùm hạt sáng. Những hạt sáng ấy chủ yếu là vảy oxit sắt bong ra từ bề mặt thép nóng, chứ không phải thép bị vỡ.
Khi trui lưỡi, người thợ lại đọc màu một lần nữa. Lưỡi được nung đến màu họ cho là đúng, nhúng xuống nước với một động tác dứt khoát, có khi chỉ nhúng phần lưỡi, giữ phần sống. Hơi nước bốc lên kèm tiếng xèo dài. Cách trui, nhúng bao lâu, nhúng vào nước gì là chuyện mỗi lò mỗi khác và thường không nói cho người ngoài.
Nếu bạn muốn hiểu cái khoảnh khắc ấy, chỉ cần nhớ ý chính: nung nóng rồi làm nguội thật nhanh làm phần lưỡi cứng lên, giữ được độ sắc; nhưng cứng quá thì giòn, dễ mẻ. Người thợ giỏi cân được hai đầu ấy, và đó là thứ người mua dao lâu năm nhận ra sau nhiều năm dùng.
Vì sao người ta mê xem lò rèn
Lửa, tia sáng và tiếng kim loại. Lò rèn đánh vào nhiều giác quan cùng lúc: ánh lửa, chùm tia sáng, tiếng búa vang, hơi nóng phả ra. Ít cảnh nghề nào gây ấn tượng mạnh như vậy trong vài giây.
Nhịp búa đôi. Búa cái và búa con thay nhau rơi xuống, không lệch nhịp. Thợ cả gõ búa nhỏ vào chỗ cần đập, thợ phụ theo đó giáng búa lớn. Người xem nghe như một bản nhạc gõ, và hiểu đó là sự ăn ý của hai người làm cùng nhau lâu năm.
Kim loại cứng hoá thành mềm. Thép vốn là thứ cứng nhất trong bếp nhà, vậy mà trên đe nó dài ra, cong đi như đất nặn. Cảm giác ngược đời ấy làm người xem không rời mắt.
Tiếng xèo lúc trui. Đó là đoạn kết đầy kịch tính, có hơi nước, có tiếng, có sự dứt khoát. Nhiều người chờ cả buổi chỉ để quay đúng khoảnh khắc ấy.
Một món đồ dùng được cả đời. Con dao, lưỡi liềm từ lò rèn sẽ đi vào bếp, ra đồng. Xem nó ra đời khiến người ta quý món đồ hơn.
Đe, búa, kìm, bễ: đồ nghề quanh một lò rèn
Bước vào một lò rèn thủ công, thứ đầu tiên đập vào mắt thường là cái đe: một khối sắt nặng đặt trên gốc gỗ hoặc bệ chắc, mặt trên nhẵn bóng vì đã đỡ hàng nghìn nhát búa. Đe có chỗ phẳng để dát, chỗ tròn hoặc mỏ nhọn để uốn cong. Người thợ đặt thanh thép lên chỗ nào của đe là tuỳ hình họ muốn.
Búa có nhiều cỡ. Búa nhỏ một tay của thợ cả dùng để chỉ chỗ và sửa dáng; búa lớn cán dài của thợ phụ dùng để giáng mạnh. Ở nhiều lò hiện nay còn có thêm búa máy chạy điện, đập nhịp đều và nhanh, giúp thợ đỡ sức ở những bước thô. Cảnh búa máy cũng đáng xem, nhưng tiếng ồn lớn hơn và vùng nguy hiểm rộng hơn.
Kìm rèn là cánh tay nối dài của người thợ. Kìm có mỏ kẹp theo hình phôi, cán dài để tay cách xa thép nóng. Nhìn người thợ xoay thanh thép giữa các nhát búa bằng kìm, bạn sẽ thấy cổ tay họ lật rất nhanh, mỗi lần lật là một mặt khác của thanh thép được đập.
Cuối cùng là bễ hoặc quạt thổi gió vào lò. Ngày trước, bễ da hoặc bễ gỗ được kéo tay hay đạp chân; nay nhiều lò dùng quạt điện. Gió làm than cháy mạnh, lửa chuyển từ đỏ sang vàng sáng. Nghe tiếng quạt gió rít lên là biết thanh thép sắp được rút ra khỏi lò.
Đứng xem ở lò rèn: những điều an toàn không được bỏ qua
Lò rèn là xưởng có nhiều nguy hiểm thật. Người ngoài vào xem cần nhớ:
- Giữ khoảng cách với đe. Tia lửa và vảy thép nóng có thể bắn xa, đủ làm bỏng da hay cháy lỗ quần áo. Đứng lùi lại, không đứng thẳng hướng búa đập.
- Bảo vệ mắt. Nếu được, đeo kính bảo hộ hoặc ít nhất kính thường. Đừng nhìn chằm chằm vào lòng lò đang lửa to quá lâu.
- Bảo vệ tai. Tiếng búa trên đe rất lớn và dồn dập. Đứng lâu nên có nút bịt tai, nhất là với trẻ nhỏ.
- Không chạm vào bất cứ món nào. Thép đã hết đỏ vẫn có thể rất nóng. Kìm, đe, búa vừa dùng cũng nóng. Nhiều người bị bỏng vì tưởng con dao trông nguội là đã nguội.
- Mặc đồ vải tự nhiên, giày kín. Đồ sợi tổng hợp dễ chảy khi dính tia lửa. Dép hở để lộ chân ngay chỗ vảy thép rơi xuống đất.
- Giữ trẻ em ở xa và có người lớn nắm tay. Lò rèn không phải chỗ cho trẻ chạy lại gần, kể cả khi thợ đang nghỉ.
- Đừng cản lối thợ. Người thợ cầm thanh thép đỏ bằng kìm, xoay người giữa lò và đe. Đứng chắn lối là gây nguy hiểm cho cả hai bên.
Nếu người thợ bảo lùi lại hay không cho đứng ở đâu đó, hãy nghe theo ngay. Họ biết rõ nhất tia lửa sẽ bắn về phía nào.
Quay lò rèn sao cho đẹp mà vẫn an toàn
Ánh sáng lò rèn rất khó cho máy ảnh điện thoại: thanh thép quá sáng, phần còn lại quá tối. Một mẹo đơn giản là chạm vào thanh thép trên màn hình để lấy nét và giảm phơi sáng một chút, để màu lửa không bị trắng loá. Phần nền tối đi càng làm tia lửa nổi bật.
Đứng chếch sang bên, cách đe một khoảng an toàn, rồi phóng gần thay vì đưa máy sát. Góc chếch cũng cho thấy được cả hai người thợ và nhịp búa đôi. Đừng đặt máy dưới đất gần đe để lấy góc thấp, vì vảy thép và nước có thể văng vào máy.
Quay chậm rất hợp với lúc tia lửa bắn ra hoặc lúc trui. Nếu quay âm thanh, chú ý tiếng búa lớn dễ làm rè micro; lùi xa một chút sẽ giữ tiếng sạch hơn.
Về phép lịch sự, nhiều lò rèn là cơ sở gia đình, vừa làm vừa bán. Xin phép trước khi quay, hỏi người thợ có muốn lộ mặt không, và nếu đăng, đừng kèm tên lò, địa chỉ, giá dao như một lời quảng cáo nếu họ không nhờ. Cũng đừng hỏi dồn về cách trui; đó là thứ họ có quyền giữ riêng.
Từ lò rèn đến bếp nhà: nhìn con dao rèn bằng con mắt khác
Sau khi xem một con dao ra đời, bạn sẽ nhìn những con dao rèn tay ở chợ khác đi. Chúng thường không đều tăm tắp như dao dập máy, mặt dao còn vết búa, sống dày mỏng theo tay người làm. Đó không phải lỗi mà là dấu vết của cách làm.
Người dùng lâu năm hay nói dao rèn tay cần được chăm: lau khô sau khi dùng để khỏi gỉ, mài lại khi cùn, không dùng để chặt xương to nếu không phải dao chặt. Mỗi loại dao được rèn cho một việc, dao thái mỏng lưỡi, dao chặt dày sống.
Đừng vội tin những lời quảng cáo rằng dao làm từ một loại thép đặc biệt nào đó nếu không có căn cứ. Cách chắc nhất là hỏi chính người thợ về loại thép họ dùng, cách họ trui, và dùng thử.
Còn nếu bạn chỉ đến xem, thì điều đáng mang về là cái cảm giác đứng trước một nghề dùng lửa, sắt và sức người. Nhiều người kể rằng sau một buổi đứng xem lò rèn, tiếng búa còn văng vẳng trong đầu đến tối.
Câu hỏi thường gặp
Tia lửa ở lò rèn có nguy hiểm không?
Có thể gây bỏng da và làm cháy lỗ quần áo, nhất là đồ sợi tổng hợp, nên cần đứng xa đe và bảo vệ mắt. Phần lớn tia lửa là vảy oxit sắt nóng bong ra từ bề mặt thép khi bị đập. Người thợ thường biết hướng chúng bắn và sẽ bảo bạn đứng đâu.
Vì sao thợ rèn đập búa hai người?
Thợ cả dùng búa nhỏ chỉ chỗ và chỉnh hình, thợ phụ dùng búa lớn đập mạnh theo. Cách làm đôi giúp đập được thanh thép lớn khi còn đủ nóng. Nhịp búa đôi cần hai người rất ăn ý, nhiều lò là người trong một nhà làm cùng nhau.
Trui thép là gì?
Là nung lưỡi kim loại đến một nhiệt độ nhất định rồi làm nguội nhanh, thường bằng nước, để lưỡi cứng hơn và giữ được độ sắc. Cách trui, nhiệt độ và chất làm nguội là kinh nghiệm riêng của từng lò và ảnh hưởng nhiều đến chất lượng dao.
Có nên dẫn trẻ nhỏ đến xem lò rèn không?
Có thể, nếu người thợ đồng ý và có người lớn nắm tay trẻ, đứng xa đe, có bịt tai vì tiếng búa rất lớn. Không để trẻ chạm vào bất kỳ dụng cụ hay thanh thép nào, kể cả khi trông đã nguội.
Quay video ở lò rèn bằng điện thoại sao cho không bị loá?
Chạm lấy nét vào thanh thép và kéo giảm độ sáng một chút để màu lửa không trắng xoá. Đứng chếch bên, phóng gần thay vì đưa máy sát đe, và giữ máy xa chỗ nước và vảy thép có thể văng tới.