Với người lớn tuổi, xem clip an toàn chủ yếu là ba chuyện: thiết bị chỉnh cho hợp mắt và tai, tư thế ngồi không làm đau cổ lưng, và biết dè chừng những clip quảng cáo thuốc, bài thuốc chữa bệnh. Clip mang lại niềm vui thật cho ông bà: xem lại cảnh quê, nghe dân ca, theo dõi cháu ở xa, học nấu món mới. Những điều chỉnh nhỏ giúp niềm vui đó không kèm theo mỏi mắt, ù tai hay mất tiền oan.
Bài viết cho con cháu muốn giúp ông bà, và cho chính người lớn tuổi tự đọc. Phần cài đặt chống lừa đảo qua điện thoại có ở các trang chuyên về an toàn cho người cao tuổi; ở đây tập trung vào chuyện xem clip cho khoẻ. Nội dung sức khoẻ trong bài là thông tin chung, không thay cho khám bệnh.
Vì sao ông bà xem clip nhiều hơn trước
Điện thoại màn hình lớn rẻ hơn, mạng mạnh hơn, và nhiều người lớn tuổi có nhiều thời gian rảnh sau khi nghỉ hưu. Clip dễ dùng hơn đọc báo chữ nhỏ: chỉ cần bấm, nhìn và nghe. Với những ông bà sống xa con cháu hoặc đi lại khó khăn, clip là cửa sổ để thấy lại phố xá, quê hương, chương trình ca nhạc, những cảnh đời thường mà họ không còn tự đến được.
Điều đó là tốt. Nhưng cũng giống người trẻ, người lớn tuổi có thể xem nhiều hơn mình định, nhất là khi các clip tự chạy nối nhau. Khác ở chỗ cơ thể ông bà nhạy hơn với những thứ người trẻ ít để ý: mắt đã kém điều tiết, tai có thể đã giảm thính lực, cổ và lưng đã có tuổi. Xem vài giờ liền với tư thế cúi gập trên chiếc điện thoại nhỏ để lại hậu quả rõ hơn.
Thêm một điểm: nhiều clip nhắm vào chính người lớn tuổi để bán hàng, đặc biệt là thuốc, thực phẩm chức năng và các bài thuốc chữa bệnh. Người lớn tuổi thường có bệnh mạn tính, mong khỏi bệnh, và tin những người nói năng như bác sĩ. Phần sau của bài có bảng để nhận ra loại clip này.
Cũng nên nhớ rằng mỗi ông bà một khác. Có người chỉ xem vài clip ca nhạc buổi chiều, có người xem từ sáng đến tối vì ở nhà một mình. Trước khi khuyên ông bà bớt xem, con cháu nên hỏi xem clip đang lấp vào khoảng trống nào trong ngày của ông bà: sự cô đơn, sự buồn chán hay đơn giản là thói quen. Lấp được khoảng trống đó bằng một cuộc gọi, một buổi đi dạo cùng, thì việc xem clip tự nhiên vừa phải hơn.
Mắt: chỉnh máy cho hợp và nghỉ mắt đúng lúc
Tăng cỡ chữ và cỡ hiển thị. Điện thoại có mục chỉnh cỡ chữ và mức thu phóng giao diện trong phần cài đặt màn hình hoặc trợ năng. Tăng đến mức ông bà đọc được tên clip, nút bấm mà không cần nheo mắt hay đưa máy sát mặt.
Bật phụ đề khi có. Phụ đề cỡ lớn giúp ông bà theo kịp lời nói, nhất là khi tai đã kém. Chỉnh cỡ và màu phụ đề cho dễ đọc nếu ứng dụng cho phép.
Độ sáng vừa phải, có đèn trong phòng. Màn hình quá tối khiến mắt phải gắng, quá sáng thì chói. Xem trong phòng có đèn, tránh ngồi ngược sáng cửa sổ.
Xem trên màn hình lớn khi có thể. Nếu nhà có tivi kết nối được, chiếu clip lên tivi giúp ông bà ngồi xa, nhìn thoải mái, cổ không phải cúi. Con cháu có thể cài sẵn và chỉ cách bật.
Nghỉ mắt định kỳ. Cứ khoảng hai mươi đến ba mươi phút, đặt máy xuống, nhìn ra xa, chớp mắt vài lần. Người lớn tuổi hay bị khô mắt, nhìn màn hình lâu khiến mình chớp mắt ít đi và khô hơn.
Kính đúng độ. Kính lão đeo đọc sách có thể không hợp khoảng cách xem điện thoại. Nếu ông bà phải nghiêng đầu, đẩy kính lên xuống mới thấy rõ, nên đi đo lại mắt.
Tai: âm lượng, loa ngoài và tai nghe
Khi thính lực giảm dần theo tuổi, người ta có xu hướng vặn to âm lượng mà không nhận ra. Với loa ngoài, điều đó làm phiền người xung quanh; với tai nghe, âm lượng lớn kéo dài có thể làm tai thêm tổn thương. Một nguyên tắc hay được nhắc là giữ âm lượng tai nghe khoảng dưới sáu mươi phần trăm mức tối đa và không đeo liên tục quá lâu; đây là gợi ý chung, không thay cho lời khuyên của bác sĩ tai mũi họng.
Với ông bà xem clip ở nhà, loa ngoài vừa phải thường là lựa chọn dễ chịu nhất. Nếu cần tai nghe để không làm phiền người khác, chọn loại chụp ngoài tai êm, nhẹ, dễ đeo tháo. Một số máy có tính năng tăng cường giọng nói hoặc cân bằng âm thanh cho người nghe kém trong phần trợ năng, con cháu có thể giúp bật thử.
Nếu ông bà phải vặn to hơn hẳn người khác mới nghe rõ, hay hỏi lại khi nói chuyện, xem tivi to tiếng đến mức hàng xóm nghe thấy, đó là lúc nên đi khám tai mũi họng hoặc đo thính lực. Giảm thính lực ở người lớn tuổi khá thường gặp và có nhiều cách hỗ trợ; khám sớm giúp ông bà giữ được niềm vui nghe nhạc, nghe con cháu nói chuyện.
Cổ, lưng, tay: tư thế khi xem lâu
Cúi đầu nhìn điện thoại lâu làm cổ chịu thêm sức nặng. Với người lớn tuổi đã có thoái hoá cột sống cổ, lưng, điều này dễ gây đau mỏi. Một số cách giảm:
- Ngồi ghế có tựa lưng, kê gối sau thắt lưng, hai chân chạm đất.
- Đưa máy lên ngang tầm mắt hơn thay vì cúi xuống: dùng giá đỡ điện thoại đặt trên bàn hoặc kê tay lên gối.
- Không nằm ngửa giơ máy lên mặt hay nằm nghiêng vẹo cổ xem lâu.
- Cứ khoảng ba mươi phút đứng dậy đi lại vài phút, xoay nhẹ vai, cổ.
- Nếu tay run hoặc yếu, dùng giá đỡ thay vì cầm máy liên tục.
- Tránh xem khi đang đi lại, lên xuống cầu thang, vì dễ vấp ngã.
Đau cổ, tê tay kéo dài, chóng mặt khi quay đầu là những dấu hiệu nên đi khám chứ không chỉ do xem điện thoại. Đừng tự xoa bóp mạnh vùng cổ hay dùng thuốc giảm đau dài ngày khi chưa hỏi bác sĩ.
Clip quảng cáo thuốc, bài thuốc chữa bệnh: dấu hiệu và cách xử lý
Đây là loại clip người lớn tuổi hay gặp và dễ tin nhất. Bảng dưới giúp ông bà và con cháu nhận ra:
| Dấu hiệu trong clip | Vì sao đáng ngờ | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Hứa chữa khỏi hẳn bệnh mạn tính như tiểu đường, huyết áp, xương khớp | Những bệnh này thường cần điều trị lâu dài, theo dõi định kỳ | Hỏi bác sĩ đang điều trị trước khi mua bất cứ thứ gì |
| Người mặc áo trắng tự xưng bác sĩ, giáo sư nhưng không rõ ở đâu | Danh xưng có thể bị mạo danh, kể cả bằng hình ảnh dựng | Không tin vì danh xưng; hỏi bác sĩ quen |
| Khuyên bỏ thuốc đang uống để dùng sản phẩm | Tự ngưng thuốc có thể rất nguy hiểm | Tuyệt đối không bỏ thuốc khi bác sĩ chưa đồng ý |
| Giục mua ngay, chỉ còn ít suất, giảm giá hôm nay | Thúc ép để không kịp hỏi ai | Hẹn mai tính, hỏi con cháu trước |
| Bài thuốc truyền miệng, lá cây tự hái, không rõ liều | Có thể tương tác với thuốc đang dùng, gây hại gan thận | Mang thông tin đến hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ |
Con cháu có thể thoả thuận với ông bà một quy ước đơn giản: thấy clip nào về thuốc, về chữa bệnh mà muốn mua hay làm theo, chụp màn hình gửi con cháu xem trước. Không phải để cấm, mà để có thêm một người cùng xem.
Clip tin dữ, cãi vã khiến ông bà bồn chồn
Ngoài chuyện mắt, tai, cổ, còn một khía cạnh ít được nói đến: tâm trạng. Một số người lớn tuổi xem liên tục những clip tin dữ, tai nạn, chuyện gia đình người khác cãi vã, hoặc những clip doạ dẫm về sức khoẻ kiểu "ăn món này là bệnh". Xem nhiều, ông bà dễ lo lắng, khó ngủ, hay gọi điện hỏi con cháu có an toàn không.
Con cháu có thể giúp bằng cách gợi ý thêm những loại clip vui vẻ, êm dịu: cảnh quê, cảnh thiên nhiên, chương trình ca nhạc ông bà thích, clip nấu ăn, clip về nghề cũ của ông bà. Khi ông bà xem nhiều clip từ một nguồn thì danh sách gợi ý cũng nghiêng về nguồn đó; bấm vào những clip vui hơn một thời gian giúp danh sách đổi dần.
Quan trọng hơn là trò chuyện. Hỏi ông bà hôm nay xem gì, có gì hay, có gì làm ông bà lo. Nhiều nỗi lo đến từ một clip sai sự thật hoặc phóng đại; con cháu giải thích nhẹ nhàng, không chê ông bà cả tin, thường giúp ông bà yên tâm hơn.
Con cháu giúp ông bà thiết lập trong một buổi
Một buổi chiều cuối tuần ngồi cùng ông bà là đủ để chỉnh máy cho hợp. Làm lần lượt:
- Hỏi ông bà hay xem gì, xem lúc nào, có chỗ nào khó dùng.
- Tăng cỡ chữ, cỡ hiển thị, độ sáng; bật phụ đề cỡ lớn.
- Tắt tự phát clip tiếp theo để ông bà không xem quá lâu ngoài ý muốn.
- Đặt các ứng dụng ông bà dùng thường xuyên ở màn hình chính, xoá bớt những thứ không dùng.
- Mua giá đỡ điện thoại, nếu nhà có tivi thì hướng dẫn cách chiếu clip lên tivi.
- Thống nhất quy ước: clip nào về thuốc, về tiền, về chữa bệnh thì gửi con cháu xem trước khi làm theo.
- Viết ra giấy vài bước đơn giản như cách tăng âm lượng, cách bật phụ đề, dán cạnh chỗ ông bà hay ngồi.
Kiên nhẫn là phần quan trọng nhất. Ông bà có thể hỏi lại nhiều lần, quên rồi hỏi tiếp. Mỗi lần con cháu chỉ lại nhẹ nhàng là một lần ông bà thấy mình vẫn được giúp, chứ không bị coi là chậm chạp.
Câu hỏi thường gặp
Người già xem điện thoại nhiều có hại mắt không?
Nhìn màn hình lâu dễ gây mỏi mắt, khô mắt, nhất là ở người lớn tuổi. Tăng cỡ chữ, chỉnh độ sáng vừa phải, xem trong phòng có đèn và nghỉ mắt mỗi hai mươi đến ba mươi phút giúp giảm khó chịu. Nếu nhìn mờ, đau mắt kéo dài, nên đi khám mắt.
Làm sao chỉnh chữ to trên điện thoại cho ông bà?
Vào phần cài đặt màn hình hoặc trợ năng, tìm mục cỡ chữ và mức thu phóng giao diện, tăng đến khi ông bà đọc được thoải mái. Tên các mục khác nhau tuỳ máy và phiên bản; con cháu có thể ngồi cùng chỉnh một lần.
Ông bà nghe clip phải vặn rất to thì có sao không?
Có thể là dấu hiệu giảm thính lực, khá thường gặp ở người lớn tuổi. Nên đưa ông bà đi khám tai mũi họng hoặc đo thính lực. Trong lúc chờ, dùng loa ngoài vừa phải, bật phụ đề và tính năng tăng cường giọng nói nếu máy có.
Có nên tin clip quảng cáo thuốc chữa khỏi bệnh xương khớp, tiểu đường không?
Nên rất thận trọng. Những bệnh mạn tính này thường cần điều trị lâu dài và theo dõi định kỳ. Không mua hay làm theo khi chưa hỏi bác sĩ đang điều trị, và tuyệt đối không tự bỏ thuốc đang uống.
Ông bà xem clip tin dữ nhiều nên hay lo lắng, con cháu làm gì?
Gợi ý thêm những clip êm dịu như cảnh quê, ca nhạc, nấu ăn, và trò chuyện với ông bà về những gì ông bà xem. Giải thích nhẹ nhàng khi clip phóng đại. Nếu lo âu kéo dài, mất ngủ nhiều, nên đưa ông bà đi khám.
Xem clip lâu bị đau cổ thì làm sao?
Ngồi ghế có tựa, đưa máy lên ngang tầm mắt bằng giá đỡ, đứng dậy đi lại mỗi ba mươi phút. Nếu đau cổ, tê tay kéo dài hoặc chóng mặt khi quay đầu, nên đi khám thay vì tự xoa bóp mạnh hay dùng thuốc giảm đau dài ngày.