HayLuon.comHay Luôn
Đôi tay người làm nghề

Thợ chạm gỗ đục từng nhát: tấm ván phẳng nổi lên hoa lá, mùn gỗ cuộn dưới lưỡi đục

Chạm khắc gỗ diễn ra thế nào trên bàn thợ: vẽ mẫu, đục vỡ, chạm nét, đánh bóng. Vì sao xem nhát đục dễ chịu, và quay ở xưởng mộc sao cho an toàn.

Woodcarver tapping a chisel into a pale wooden panel of carved leaves, curled wood shavings on the workbench, small workshop in Hưng Yên, carver face out of focus

Chạm gỗ là dùng đục, dao và vồ gõ để lấy bớt gỗ khỏi một tấm ván hay một khối gỗ, sao cho phần còn lại thành hình hoa lá, con vật, đường diềm hay cả một bức cảnh. Khác với nặn đất hay đắp sáp, người thợ chạm chỉ có thể bớt đi, không thêm vào được. Một nhát đục sâu quá là không sửa lại như cũ. Chính vì vậy, xem một người thợ chạm làm việc là xem một chuỗi quyết định nhỏ, nhát nào cũng dứt khoát.

Bài này nói về những gì bạn thấy trên bàn thợ chạm, vì sao tiếng vồ gõ và những lọn mùn gỗ cuộn ra lại dễ chịu đến thế, và cách đứng xem, quay ở xưởng mộc cho an toàn và đúng mực. Người muốn tự học chạm nên tìm lớp có thầy, vì dụng cụ sắc và tư thế sai rất dễ gây thương tích.

Một tấm chạm đi qua những bước nào

Mỗi xưởng có cách gọi riêng, nhưng một tấm chạm nổi thường đi qua những bước chính sau:

  1. Chọn và xử lý gỗ. Gỗ phải khô đều, ít nứt, thớ phù hợp với kiểu chạm. Gỗ mềm dễ đục nhưng khó giữ nét nhỏ; gỗ cứng giữ nét sắc nhưng tốn sức.
  2. Vẽ hoặc dán mẫu. Mẫu được vẽ thẳng lên mặt gỗ hoặc vẽ trên giấy rồi dán lên. Thợ lâu năm có khi chỉ phác vài nét chính.
  3. Đục vỡ (pha thô). Dùng đục to và vồ gõ để lấy đi phần gỗ thừa quanh hình, tạo các lớp sâu nông. Đây là đoạn nhiều tiếng gõ và nhiều mùn gỗ nhất.
  4. Chạm nét. Đổi sang các lưỡi đục nhỏ, đục lòng máng, đục vũm để làm gân lá, cánh hoa, vảy, lông. Lúc này thợ ít dùng vồ, chủ yếu đẩy đục bằng tay.
  5. Làm nền. Phần nền quanh hình được làm phẳng hoặc tạo vân để hình nổi lên rõ.
  6. Làm nhẵn và hoàn thiện. Chà giấy ráp ở những chỗ cần mịn, rồi phủ dầu, sơn, véc-ni hoặc để mộc tuỳ món.

Nếu bạn đến xưởng và thấy nhiều tấm chạm ở những bước khác nhau xếp dọc tường, hãy xin phép đi dọc xem từ tấm mới vẽ mẫu đến tấm đã xong. Đó là cách nhanh nhất để hiểu cả quy trình.

Thớ gỗ: thứ người thợ chạm luôn phải nghe theo

Gỗ không giống đất sét. Nó có thớ, tức là các sợi chạy dọc theo thân cây. Đục xuôi theo thớ thì gỗ tách ra êm, mùn cuộn đẹp; đục ngược thớ thì gỗ dễ toạc, xơ, bong mảnh. Người thợ chạm lâu năm nhìn mặt ván là biết thớ chạy hướng nào, và họ xoay tấm gỗ, đổi hướng đục liên tục theo hình.

Bạn sẽ để ý thấy có lúc người thợ đang đục một đường cong bỗng dừng lại, xoay tấm gỗ nửa vòng, rồi đục tiếp từ phía bên kia. Đó là vì đường cong đã đi qua chỗ thớ đổi chiều. Người mới học hay làm vỡ cánh hoa ở đúng những chỗ ấy.

Mấu, mắt gỗ và chỗ gỗ đổi màu cũng là những thứ thợ phải tính đến. Có thợ khéo tận dụng một vân gỗ đẹp cho đúng chỗ thân cây hay mặt nước trong bức chạm. Có khi một mắt gỗ làm cả tấm phải bỏ hoặc phải đổi mẫu.

Hiểu được chuyện thớ gỗ, bạn sẽ thấy mỗi nhát đục không chỉ là sức tay mà là một cuộc đối thoại với cái cây. Đó là phần làm cho cảnh chạm gỗ có chiều sâu, khác hẳn những đoạn phim máy khắc chạy tự động.

Khi đứng xem, bạn có thể hỏi người thợ loại gỗ đang chạm là gỗ gì và vì sao chọn nó cho món này. Câu trả lời thường đi kèm những kinh nghiệm rất thực tế: loại nào hay nứt khi hanh khô, loại nào dễ bị mọt, loại nào đục êm tay mà vẫn giữ được nét nhỏ.

Bộ đục của người thợ chạm: mỗi lưỡi một việc

Nhìn lên giá đồ nghề của một thợ chạm, người lạ thường ngạc nhiên vì số lượng: có khi vài chục, có khi cả trăm cây đục xếp thành hàng. Mỗi cây khác nhau một chút về độ rộng lưỡi, độ cong, góc vát. Thợ lâu năm nhắm mắt cũng rút đúng cây cần dùng.

Đục bằng có lưỡi phẳng, dùng để làm nền, cắt đường thẳng, gọt mặt phẳng. Đục lòng máng có lưỡi cong như rãnh, dùng để khoét lõm, làm gân lá, làm cánh hoa cong. Đục vũm cong sâu hơn để khoét lòng. Đục mũi nhọn hay đục chữ V để kẻ đường mảnh như sợi tóc, nét lông chim. Tên gọi cụ thể mỗi vùng mỗi khác, nhưng ý chung là mỗi hình cong cần một lưỡi có độ cong tương ứng.

Điều người xem ít thấy là thời gian mài đục. Lưỡi đục cùn sẽ xé thớ gỗ thay vì cắt, mặt chạm bị xơ. Vì thế thợ chạm mài đục thường xuyên trên đá mài, có người mài đầu buổi, có người mài ngay khi thấy mùn gỗ không còn cuộn mượt. Cảnh mài đục với tiếng sột soạt đều đều trên đá ướt cũng là một khoảnh khắc nghề rất đáng quay.

Ngoài đục còn có vồ gỗ, dao trổ, dũa, giấy ráp và đủ thứ kẹp để giữ phôi. Tấm ván được kẹp chặt xuống bàn để hai tay người thợ rảnh cho đục và vồ. Nhìn cách họ bố trí bàn thợ, bạn sẽ hiểu vì sao một xưởng nhỏ mà làm ra được những tấm chạm lớn.

Vì sao người ta xem chạm gỗ mãi không chán

Tiếng vồ gõ đều đặn. Vồ gỗ gõ lên cán đục nghe tròn và trầm, không chói như búa sắt. Nhịp gõ đều đặn, có lúc dồn, có lúc thưa, nghe rất dễ chịu.

Mùn gỗ cuộn ra. Khi lưỡi đục sắc đi xuôi thớ, mùn gỗ cuộn thành những lọn mỏng như vỏ bào. Nhiều người xem đoạn phim chạm gỗ chỉ vì cảnh ấy.

Hình nổi lên từ mặt phẳng. Lúc đầu chỉ là một tấm ván với vài nét vẽ. Sau vài giờ, chiếc lá có gân, bông hoa có cánh cong, con chim có lông. Sự biến đổi chậm mà chắc làm người ta muốn xem tiếp.

Mùi gỗ. Người từng vào xưởng mộc thường nhớ mùi gỗ mới đục. Mỗi loại gỗ một mùi, có loại thơm dịu, có loại hăng.

Sự chính xác không thể làm lại. Không thể thêm gỗ vào chỗ đã đục mất. Người xem cảm được độ tập trung ấy và nín thở theo những nhát đục nhỏ nhất.

Mấy kiểu chạm hay gặp và cách nhận ra

Tên gọi có thể khác theo vùng và theo xưởng. Bảng sau chỉ để người xem dễ phân biệt khi đứng trước một tấm chạm.

KiểuNhìn thấy gìThường gặp ở
Chạm nổiHình nhô lên khỏi nền, nền được hạ xuốngBức chạm treo tường, cánh cửa, đầu tủ
Chạm lộngGỗ được đục thủng xuyên qua, nhìn xuyên đượcDiềm, ô thoáng, bình phong
Chạm chìmNét khắc lõm sâu xuống mặt gỗHoa văn trang trí, chữ khắc
Tạc tượngKhối gỗ được tạc thành hình tròn, xem được mọi phíaTượng, con giống

Một tấm chạm có thể kết hợp nhiều kiểu: nền chạm nổi, giữa có ô chạm lộng. Hỏi người thợ xem phần nào khó nhất, bạn sẽ thường nhận được câu trả lời bất ngờ, vì chỗ khó với thợ nhiều khi không phải chỗ người xem thấy cầu kỳ nhất.

Với chạm lộng, bạn thử để ý ánh sáng xuyên qua các lỗ đục: cùng một tấm diềm, buổi sáng và buổi chiều đổ bóng xuống nền nhà thành những hình khác nhau, và đó cũng là một khoảnh khắc đáng ghi lại.

Đứng xem và quay ở xưởng chạm: an toàn và lịch sự

Xưởng mộc có dụng cụ sắc, máy cưa, máy mài và rất nhiều bụi gỗ. Người vào xem cần nhớ:

  • Không chạm vào dụng cụ. Lưỡi đục được mài rất sắc, cầm sai một chút là đứt tay. Đừng tự ý cầm đục lên ngắm.
  • Tránh xa máy đang chạy. Nhiều xưởng dùng máy cưa, máy phay để làm phần thô. Đứng xa và không đứng thẳng hướng lưỡi cưa.
  • Chú ý bụi gỗ. Bụi gỗ mịn không tốt cho đường thở. Nếu ở lâu chỗ có máy chà, đeo khẩu trang.
  • Đứng chéo phía tay không cầm đục. Thợ thường đục hướng ra xa người mình; đứng đối diện hướng đục là chỗ dễ bị mảnh gỗ văng vào.
  • Quay cận lưỡi đục và mùn gỗ. Góc ngang tầm mặt ván, phóng gần, cho thấy lọn mùn cuộn rõ nhất. Ánh sáng xiên từ cửa sổ làm hình chạm nổi khối.
  • Xin phép trước khi đăng mẫu. Mẫu chạm có thể là thiết kế riêng của xưởng. Đăng nguyên một tấm hoàn chỉnh, rõ từng chi tiết, có thể làm người ta mất mẫu.

Nếu xưởng có trẻ học việc, hãy cẩn thận khi quay họ. Người đang học dễ ngại khi bị quay lúc làm hỏng. Hỏi trước và tôn trọng nếu họ không muốn.

Chạm tay và khắc máy: khi xem nên hiểu điều gì

Ngày nay nhiều xưởng dùng máy khắc điều khiển bằng máy tính để làm phần thô hoặc làm cả tấm. Máy cho ra hàng loạt nhanh, đều và rẻ hơn. Nhiều xưởng kết hợp: máy làm thô, thợ chạm tay phần nét và hoàn thiện. Điều đó không có gì sai, và là chuyện bình thường của một nghề phải sống được.

Khi chia sẻ, đừng gán chữ "chạm tay hoàn toàn" cho một tấm bạn chỉ thấy thành phẩm. Cũng đừng vội cho rằng tấm nào đều quá là máy làm; thợ giỏi có thể chạm rất đều. Một vài dấu vết thường được nhắc tới là các nhát đục tay có bề mặt hơi khác nhau, còn máy để lại các vệt đều theo đường chạy dao. Nhưng tốt nhất vẫn là hỏi chính người làm.

Nếu bạn muốn ghi lại nghề chạm cho người đi sau, hãy quay cả quá trình và để người thợ tự kể bằng lời của họ, thay vì thêm những câu như "nghề này sắp mai một" khi bạn không biết rõ tình hình. Có xưởng vẫn đông thợ trẻ, có xưởng thì khó khăn. Câu chuyện thật của từng nơi mới đáng kể.

Còn khi mua một món đồ chạm, hãy hỏi về loại gỗ, gỗ đã được sấy chưa, có xử lý mối mọt không, và cách giữ cho khỏi nứt khi trời hanh khô hoặc nồm ẩm.

Câu hỏi thường gặp

Chạm gỗ và khắc gỗ có khác nhau không?

Trong cách nói thường ngày hai chữ hay được dùng lẫn. Nhiều người dùng chữ khắc cho những nét lõm nông hay chữ, và chạm cho hình nổi khối, nhiều lớp. Ở mỗi xưởng có cách gọi riêng, bạn cứ hỏi người thợ ở đó.

Vì sao thợ chạm dùng vồ gỗ mà không dùng búa sắt?

Vồ gỗ gõ êm hơn, ít làm hỏng cán đục và cho lực đều, dễ kiểm soát. Búa sắt có thể làm nứt cán và lực dội mạnh hơn. Tuy vậy mỗi thợ có thói quen riêng, có người dùng vồ bọc da hay vồ nhựa.

Một bức chạm gỗ mất bao lâu?

Từ vài giờ cho món nhỏ đến nhiều tuần, nhiều tháng cho bức lớn, chạm lộng nhiều lớp. Thời gian còn tuỳ loại gỗ và có dùng máy làm thô hay không. Hỏi trực tiếp người thợ sẽ chính xác hơn mọi con số ước đoán.

Đứng xem ở xưởng gỗ cần chú ý gì về sức khoẻ?

Bụi gỗ mịn từ máy chà, máy cưa có thể gây khó chịu đường thở, nên đeo khẩu trang nếu ở lâu. Tránh xa máy đang chạy, không cầm dụng cụ sắc. Người có bệnh hô hấp nên hạn chế đứng lâu ở khu vực nhiều bụi.

Đăng ảnh bức chạm của xưởng khác có cần xin phép không?

Nên xin, vì mẫu chạm có thể là thiết kế riêng và là sinh kế của họ. Ghi rõ là ảnh chụp ở đâu nếu được phép, không dùng ảnh để bán hàng của mình. Gặp tranh chấp về mẫu thì nên hỏi luật sư.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138