Gói bánh chưng bằng tay không khuôn là xếp lá dong thành một cái hộp vuông ngay trên lòng bàn tay, cho gạo nếp, đỗ xanh, thịt vào, rồi gấp lá, bẻ góc và buộc lạt sao cho chiếc bánh vuông vức mà không cần cái khuôn gỗ nào. Người gói khéo làm một chiếc bánh chỉ trong vài phút, bốn cạnh thẳng, bốn góc sắc, lạt thắt đều như kẻ chỉ. Ở nhiều nhà, đó là cảnh mở đầu cho những ngày Tết.
Bài này nói về những gì diễn ra trên chiếc mâm gói bánh, vì sao người ta thấy ấm lòng khi xem, và cách quay lại buổi gói bánh của gia đình hay hàng xóm cho vui mà không làm ai ngại. Chỗ nào mỗi vùng mỗi khác, bài ghi rõ là khác nhau, vì cách gói bánh chưng đúng là chuyện riêng của từng nhà.
Chuẩn bị trước khi gói: những thứ bày trên mâm
Buổi gói bánh thường bắt đầu từ hôm trước, và những gì bày trên mâm đã kể được nhiều chuyện:
- Lá dong. Lá được rửa sạch, lau khô từng tàu, có nhà tước bớt phần sống lá dày để lá mềm, dễ gấp. Lá bánh tẻ, xanh đều được chọn để lót lớp ngoài cho bánh đẹp màu.
- Gạo nếp. Gạo được vo, ngâm từ trước rồi để ráo, có nhà trộn chút muối. Hạt nếp tròn, đều được coi là quý.
- Đỗ xanh. Đỗ đã đãi vỏ, ngâm mềm, có nhà hấp chín rồi nắm thành nắm, có nhà để sống.
- Thịt. Thường là thịt lợn có cả mỡ lẫn nạc, thái miếng to, ướp muối, hạt tiêu, hành.
- Lạt giang. Giang được chẻ thành sợi mỏng, có nhà luộc hoặc ngâm để lạt dẻo, không gãy khi thắt.
- Khuôn, nếu có. Nhiều nhà dùng khuôn gỗ vuông cho dễ. Bài này nói về cách gói không khuôn, nhưng gói có khuôn cũng là một lựa chọn hoàn toàn bình thường.
Chỉ nhìn cách người lớn trong nhà xếp những thứ ấy quanh mâm, ai đã quen sẽ đoán được nhà ấy gói bánh theo lối nào. Có nhà xếp mọi thứ theo đúng thứ tự gói, tay với tới đâu có đúng thứ cần đến đó. Đó là kiểu sắp đặt người làm lâu năm tự có, không ai dạy. Nếu bạn quay video, một khung toàn cảnh chiếc mâm trước khi bắt đầu là đoạn mở đầu rất đẹp.
Một chiếc bánh vuông thành hình trong tay
Mỗi nhà một cách, nhưng một lượt gói tay không khuôn thường đi qua các nhịp sau. Đây là mô tả để xem cho hiểu, không phải công thức chuẩn.
- Xếp lá. Người gói đặt mấy tàu lá chồng chéo nhau thành hình chữ thập trên lòng tay hoặc trên mặt mâm, mặt lá xanh đẹp quay ra ngoài để sau khi luộc bánh có màu xanh.
- Gấp thành lòng hộp. Lá được bẻ dọc theo các cạnh để thành một cái hộp vuông nông. Đây là lúc tay người gói khéo hay vụng lộ rõ nhất.
- Rải lớp gạo. Một lớp nếp được rải đều đáy và lèn vào các góc.
- Đặt đỗ và thịt. Lớp đỗ xanh, rồi thịt ở giữa, rồi lại một lớp đỗ phủ lên.
- Phủ gạo. Lớp nếp trên cùng được rải kín, gạt cho phẳng mặt.
- Gập lá, bẻ góc. Các mép lá được gập lại, góc được miết cho vuông, mặt bánh được vỗ nhẹ cho đều.
- Thắt lạt. Các sợi lạt được buộc theo hai chiều dọc ngang, tạo thành hình chữ thập kép trên mặt bánh, thắt vừa chặt để bánh giữ dáng mà vẫn còn chỗ cho gạo nở.
Gói lỏng tay thì bánh nhão, ruột không chắc; gói chặt quá thì bánh có thể bị bục khi gạo nở. Cái độ chặt vừa tay ấy là thứ người làm lâu năm cảm được bằng tay, rất khó tả bằng lời.
Góc vuông và sợi lạt: hai chỗ khó mà người xem hay để ý
Cái khó của gói không khuôn là bốn góc. Không có khuôn tì vào, người gói phải dùng chính ngón tay để làm thành vách, vừa giữ lá vừa lèn gạo vào sát góc, rồi gập lá theo một nếp đã định. Nếu lá gấp sai nếp, góc sẽ tròn hoặc phình. Thợ gói lành nghề nhìn như chỉ vỗ nhẹ mấy cái là chiếc bánh đã vuông.
Người xem lần đầu thường ngạc nhiên vì cách họ dùng mép bàn hoặc mép mâm làm thước. Có người gập lá dọc theo cạnh mâm để được đường thẳng, có người đặt bánh lên mặt bàn rồi lật bốn mặt lần lượt, mỗi mặt vỗ một cái cho phẳng.
Sợi lạt là chỗ khó thứ hai. Lạt giang mỏng và dai, nhưng nếu khô quá thì gãy, ướt quá thì trơn tuột. Người gói đặt lạt dưới bánh trước khi gói xong, rồi kéo lên, đè chéo, xoắn một vòng và giắt đầu lạt vào dưới sợi khác. Không cần nút, sợi lạt tự giữ chặt nhờ ma sát. Cảnh hai tay kéo lạt căng rồi xoắn thật nhanh là đoạn nhiều người thích quay chậm.
Cuối cùng, chiếc bánh được nhấc lên, xoay một vòng cho mọi người xem. Ở nhiều nhà, đó là lúc ông bà khen một câu, trẻ con vỗ tay. Khoảnh khắc ấy đáng giữ hơn mọi góc máy đẹp.
Vì sao cảnh gói bánh chưng khiến người ta thấy ấm lòng
Đó là việc của cả nhà. Ít có nghề thủ công nào mà người xem lại thường là người thân của người làm. Người gói, người rửa lá, người chẻ lạt, người canh nồi. Cảnh gói bánh vì thế không chỉ là đôi tay, mà là cả một buổi sum họp.
Hình vuông sinh ra từ những thứ mềm. Lá mềm, gạo rời, đỗ bở, vậy mà thành một khối vuông chắc. Sự biến đổi ấy giống chuyện chuốt gốm hay đan rổ: thứ không có hình thành có hình ngay trước mắt.
Mùi lá dong và gạo nếp. Người ta nhớ mùi trước khi nhớ hình. Một đoạn phim gói bánh gợi lại mùi lá dong ngâm nước, mùi khói bếp luộc bánh, dù người xem đang ở rất xa.
Nhịp chậm của ngày cuối năm. Gói bánh thường diễn ra những ngày gần Tết, khi việc làm ăn đã tạm nghỉ. Người ta làm chậm, nói chuyện, cười đùa. Nhịp ấy hiện rõ trong đôi tay.
Sự truyền tay giữa các thế hệ. Cảnh bà cầm tay cháu gấp góc lá là một trong những cảnh người xem hay dừng lại lâu nhất. Nó cho thấy một kỹ năng được trao qua đôi tay chứ không qua sách.
Đêm luộc bánh: canh nồi và giữ an toàn
Gói xong là luộc. Bánh được xếp vào nồi lớn, đổ ngập nước và đun liên tục trong nhiều giờ, thường được nhắc là khoảng mười đến mười hai tiếng, tuỳ cỡ bánh và cách làm từng nhà. Người canh phải châm thêm nước sôi khi nước cạn để bánh luôn ngập, nếu không phần bánh nổi lên khỏi mặt nước sẽ sượng.
Cảnh ngồi canh nồi bánh chưng bên bếp củi đêm cuối năm rất đẹp để quay, nhưng cũng có mấy điều cần giữ an toàn. Nồi to, nước sôi và lửa đặt thấp sát đất là chỗ trẻ nhỏ dễ va phải; hãy giữ khoảng cách và có người lớn trông. Khi châm nước, nên dùng nước đã đun sôi và đổ từ từ, tránh đứng ngay trên miệng nồi lúc mở vung.
Nếu đun bằng than hoặc củi, đừng đặt bếp trong phòng kín và càng không ngủ cạnh bếp than trong phòng đóng cửa, vì khí sinh ra khi đốt than trong chỗ kín có thể gây ngộ độc. Đun ngoài sân hoặc nơi thông thoáng là an toàn hơn cả.
Vớt bánh xong, nhiều nhà rửa qua nước lạnh rồi ép bánh bằng một tấm ván có vật nặng cho ra nước và chắc ruột. Đoạn này ít người quay, nhưng nếu bạn hỏi, người lớn trong nhà sẽ kể vì sao phải ép, và câu chuyện ấy thường hay hơn bạn nghĩ.
Bánh vuông, bánh tròn và những kiểu gói khác nhau
Ở miền Bắc, bánh chưng vuông là hình quen thuộc nhất. Ở miền Nam, nhiều nhà gói bánh tét hình trụ dài, cuộn lá chuối thay vì lá dong, buộc lạt thành nhiều vòng dọc thân bánh. Miền Trung có nơi gói bánh chưng, có nơi gói bánh tét, có nhà gói cả hai. Ở một số vùng miền núi phía Bắc lại có bánh chưng dài, bánh chưng gù hay bánh chưng đen trộn tro thực vật, mỗi loại một cách gói riêng.
Cảnh gói bánh tét cũng đáng xem không kém. Người gói trải lá chuối dài, rải nếp, đặt đỗ và thịt thành một dải, rồi cuộn tròn, gấp hai đầu, buộc lạt từng vòng đều nhau dọc thân bánh. Nhịp cuộn và nhịp buộc lạt vòng quanh rất đều tay, khác hẳn với kiểu gấp góc vuông của bánh chưng.
Nếu bạn đi xa và gặp một kiểu gói lạ, đừng vội nói là gói sai. Hỏi người gói về tên gọi, nguyên liệu và lý do họ gói như vậy. Có thể đó là cách cả làng làm từ nhiều đời, gắn với loại lá có sẵn quanh nhà, với thói quen ăn uống ở đó.
Một đoạn phim ghi lại các kiểu gói khác nhau, mỗi đoạn ngắn, ghi rõ vùng và tên gọi theo lời người gói, là một tư liệu rất đáng giữ. Chỉ cần nhớ ghi đúng điều bạn được kể, không tự thêm nguồn gốc hay ý nghĩa mà mình không chắc.
Quay buổi gói bánh sao cho vui cả nhà
Buổi gói bánh là chuyện trong nhà, nên cách quay cũng nên giữ cái thân mật ấy:
- Hỏi ông bà, bố mẹ trước. Có người lớn tuổi ngại lên hình, nhất là khi đang mặc đồ ở nhà. Họ có thể vui khi chỉ quay đôi tay.
- Quay từ trên xuống. Một góc nhìn từ trên xuống chiếc mâm cho thấy rõ lá xếp chữ thập, lớp gạo, lớp đỗ. Đứng lên ghế thì cẩn thận, hoặc nhờ người giữ máy.
- Quay cận lúc thắt lạt. Quay chậm đoạn kéo và xoắn lạt cho người xem thấy cái khéo.
- Đừng ép ai làm lại. Bắt người lớn gấp lại góc lá cho đẹp hình là làm hỏng không khí. Cứ quay những gì đang diễn ra.
- Cẩn thận trẻ em trong khung hình. Nếu đăng lên mạng, hãy cân nhắc không để lộ mặt trẻ, nhất là con nhà người khác. Hỏi cha mẹ các cháu trước.
- Giữ bản gốc cho gia đình. Bản đăng mạng có thể cắt gọn, còn bản gốc dài, đủ tiếng nói chuyện, là thứ quý cho cả nhà về sau.
Nếu quay ở nhà hàng xóm hay ở một nơi làm bánh để bán, phép lịch sự còn quan trọng hơn: xin phép, không quay khi người ta đang vội giao hàng, và không đăng kèm lời rao nếu họ không nhờ.
Câu hỏi thường gặp
Gói bánh chưng không khuôn có khó hơn dùng khuôn không?
Khó hơn với người mới, vì phải tự tạo góc vuông bằng tay. Người quen tay thì gói không khuôn nhanh và bánh vẫn vuông. Dùng khuôn là cách dễ cho người mới và không có gì sai, mỗi nhà chọn cách phù hợp.
Vì sao phải đặt mặt lá xanh quay ra ngoài?
Theo kinh nghiệm phổ biến, lớp lá tiếp xúc với gạo sẽ làm vỏ bánh có màu xanh sau khi luộc, nên người gói chọn lá đẹp, xếp sao cho bánh lên màu đều. Mỗi nhà có mẹo riêng về chọn lá và xếp lá.
Luộc bánh chưng bao lâu thì chín?
Nhiều nhà luộc khoảng mười đến mười hai tiếng với bánh cỡ thường, bánh nhỏ có thể ngắn hơn, bánh to lâu hơn. Thời gian còn tuỳ nồi, lửa và cách gói. Nên hỏi người lớn có kinh nghiệm trong nhà hoặc theo hướng dẫn nấu ăn đáng tin.
Có an toàn không khi để trẻ phụ gói bánh?
Gói bánh khá an toàn, trẻ có thể phụ xếp lá, rải đỗ, giữ lạt dưới sự trông của người lớn. Phần luộc bánh thì khác, nồi nước sôi và lửa cần giữ trẻ tránh xa. Đừng so bánh của con với bánh người lớn gói, cứ để trẻ vui.
Đăng video gói bánh có trẻ em của nhà khác được không?
Nên hỏi cha mẹ các cháu trước, và nếu họ không đồng ý thì cắt hoặc làm mờ phần có mặt trẻ. Quay đôi tay nhỏ đang gấp lá cũng đủ đẹp mà không lộ danh tính ai.
Vì sao bánh chưng gói xong phải ép?
Nhiều nhà ép bánh sau khi luộc để bánh ra bớt nước, ruột chắc và để được lâu hơn. Cách ép, ép bao lâu khác nhau theo nhà. Đây là kinh nghiệm dân gian, bạn nên hỏi người lớn trong nhà để làm theo nếp quen.