Dệt vải trên khung cửi là đan hai hệ sợi vuông góc vào nhau: sợi dọc được căng sẵn trên khung, còn sợi ngang được con thoi mang luồn qua lại giữa các sợi dọc, mỗi lượt lại được dập cho khít. Mỗi lượt thoi chỉ thêm một sợi ngang mảnh như tóc, nhưng sau một buổi, tấm vải dài thêm cả gang tay, có khi kèm những hoa văn hiện dần lên theo từng hàng.
Bài này đi qua những gì diễn ra trên một khung dệt gỗ, vì sao nhịp chân, nhịp tay và tiếng lách cách của khung cửi lại hút người xem đến vậy, và cách đến xem, quay người dệt ở bản làng hay ở xưởng cho phải phép. Bài chỉ nói chung về dệt tay; mỗi dân tộc, mỗi vùng có khung dệt, kỹ thuật và hoa văn riêng mà một bài không kể hết.
Sợi dọc, sợi ngang: cái lý đơn giản của mọi tấm vải
Mọi tấm vải dệt đều dựa trên một nguyên lý: sợi ngang đi qua lại, lúc đè lên, lúc luồn dưới các sợi dọc. Kiểu đơn giản nhất là một trên một dưới, gọi là kiểu dệt vân điểm hay dệt trơn. Thay đổi cách đè luồn, ví dụ hai trên một dưới, người ta có vải vân chéo, vải có gân, và nhiều kiểu khác.
Sợi dọc là phần được chuẩn bị công phu nhất. Hàng trăm, có khi hàng nghìn sợi phải được đo cùng chiều dài, mắc song song, căng đều trên khung. Việc mắc sợi có thể mất cả ngày trước khi thoi chạy được lượt đầu tiên. Nếu một sợi căng hơn hoặc chùng hơn những sợi khác, tấm vải sẽ có vết.
Để thoi đi qua được, khung dệt có bộ go: các sợi dọc được xỏ qua go sao cho khi nâng một bộ go lên, một nửa số sợi dọc nâng lên, nửa còn lại hạ xuống, mở ra một khe gọi là miệng vải. Thoi được phóng qua khe ấy, rồi go đổi chiều, khe mới mở ra cho lượt thoi về.
Sau mỗi lượt thoi, người dệt kéo cái lược, có nơi gọi là khổ hay go dập, về phía mình để ép sợi ngang vừa luồn sát vào phần vải đã dệt. Tiếng dập lược ấy chính là tiếng lách cách mà nhiều người nhớ khi nghĩ về khung cửi.
Một nhịp dệt nhìn từ bên cạnh khung
Ngồi cạnh một người dệt khung chân, bạn sẽ thấy một nhịp lặp đi lặp lại theo thứ tự gần như sau:
- Đạp bàn đạp. Chân nhấn một bàn đạp, kéo một bộ go lên, mở miệng vải.
- Phóng thoi. Tay ném hoặc đẩy con thoi lướt qua miệng vải sang tay bên kia, sợi ngang trải theo sau.
- Dập lược. Tay kéo lược về để sợi ngang khít vào mép vải.
- Đổi chân. Chân nhấn bàn đạp kia, go đổi chiều, khe mới mở ra.
- Phóng thoi về. Thoi đi ngược lại, mang sợi ngang sang phía đầu.
- Dập lược lần nữa. Và cứ thế, nhịp đạp, phóng, dập lặp lại hàng nghìn lần.
Với vải có hoa văn, người dệt còn dùng thêm que nhặt hoa, các sợi màu luồn riêng, hoặc thêm go theo mẫu. Lúc ấy nhịp chậm lại và có những khoảng dừng để nhặt sợi, đếm sợi. Đó là những đoạn đòi hỏi trí nhớ mẫu rất lớn, và người xem nhìn vào thường không hiểu người dệt đang đếm gì cho đến khi hoa văn hiện ra vài hàng sau. Với khung dệt ngồi bệt hay khung dệt đeo lưng ở một số dân tộc, cách mở miệng vải và giữ căng sợi lại khác, nhưng ý chung vẫn là sợi ngang đi qua sợi dọc.
Vì sao nhịp khung cửi cuốn người xem
Cả thân người cùng làm. Chân đạp, tay phóng thoi, tay dập lược, mắt theo mép vải. Xem người dệt giống như xem một người chơi nhạc cụ bằng cả cơ thể.
Tiếng lách cách đều đặn. Tiếng go đổi chiều, tiếng thoi lướt, tiếng lược dập tạo thành một nhịp ba rất đều. Nhiều người nhớ tiếng khung cửi từ thuở nhỏ hơn là nhớ hình.
Hoa văn hiện dần. Với vải có hoa văn, người xem không thấy cả mẫu ngay. Nó hiện từng hàng, như một bức tranh được in chậm từ dưới lên. Cảm giác chờ xem tiếp theo là gì rất cuốn.
Màu sợi. Những cuộn sợi nhuộm màu chàm, đỏ, vàng, đen đặt cạnh khung là một bảng màu đẹp sẵn. Ánh sáng chiều xuyên qua sợi dọc căng làm khung dệt như phát sáng.
Mép vải thẳng như kẻ chỉ. Hai mép biên của tấm vải dệt tay đẹp thường thẳng và chắc, dù sợi ngang đã quay đầu hàng nghìn lần. Giữ được mép thẳng là nhờ người dệt kéo sợi ngang vừa đủ căng mỗi lượt, một kỹ năng người xem chỉ nhận ra khi thấy một tấm vải mép lượn sóng của người mới học.
Thời gian thấy được. Nhìn chiều dài tấm vải đã dệt cuộn trên trục, người xem hiểu được bao nhiêu buổi ngồi đã nằm trong đó.
Từ bông, lanh đến sợi: phần việc trước khung cửi
Tấm vải dệt tay ở nhiều vùng không bắt đầu từ cuộn sợi mua sẵn. Ở một số nơi, người dệt tự trồng bông hoặc lanh, tự tước, se, kéo thành sợi, rồi nhuộm bằng lá chàm, vỏ cây, củ, rễ theo kinh nghiệm truyền lại. Cả quá trình có thể kéo dài nhiều tháng trước khi lên khung.
Cảnh kéo sợi bằng xa quay tay, cảnh se lanh bằng tay khi đang đi đường, cảnh nhúng sợi vào chum chàm rồi phơi trên sào cũng đẹp và đáng xem không kém cảnh dệt. Nhưng đây cũng là những việc gắn với nếp sống riêng của mỗi cộng đồng. Đừng coi đó là màn trình diễn dành cho khách, và đừng đề nghị người ta làm lại cho mình quay.
Ngày nay nhiều nơi dùng sợi công nghiệp, sợi nhuộm hoá chất cho bền màu và tiết kiệm thời gian. Điều đó không làm tấm vải bớt công phu ở phần dệt. Khi chia sẻ, chỉ ghi "nhuộm tự nhiên", "sợi lanh tự trồng" khi người dệt nói với bạn như vậy.
Nếu bạn mua một tấm vải tại chỗ, hỏi người dệt về sợi, màu nhuộm, cách giặt. Vải nhuộm chàm thủ công thường được dặn giặt riêng mấy lần đầu vì có thể ra màu.
Đến bản xem dệt và quay người dệt: những phép lịch sự
Khung cửi ở bản làng thường đặt dưới gầm sàn, trước hiên, trong nhà. Đó là không gian sống của gia đình:
- Xin phép chủ nhà trước khi bước vào hay giơ máy. Nếu có người dẫn đường địa phương, nhờ họ hỏi giúp bằng tiếng của bản.
- Hỏi người dệt có muốn lộ mặt không. Quay đôi tay, con thoi và mép vải đã đủ đẹp. Nhiều người không muốn hình mình bị đăng lên mạng mà không biết đi đâu.
- Đừng chạm vào khung và sợi. Sợi dọc đã căng rất mất công, một cái kéo tay có thể làm chùng hay đứt sợi.
- Đừng chắn ánh sáng. Người dệt cần ánh sáng để đếm sợi; đứng chéo bên, không đứng trước mặt khung.
- Không đặt tên hoa văn theo ý mình. Hoa văn có tên và ý nghĩa riêng của mỗi cộng đồng. Hỏi và ghi theo lời người dệt, nếu không biết thì để trống.
- Không ép mua, không ép bán. Muốn mua thì hỏi; không mua thì cảm ơn. Đừng trả giá kiểu đùa cợt trước mặt người đã ngồi dệt hàng tuần.
Với trẻ em trong bản, càng cần cẩn thận: không quay cận mặt, không đăng hình nếu chưa hỏi cha mẹ, không cho tiền hay kẹo để đổi lấy một cảnh quay.
Xem người dệt cùng trẻ nhỏ: những câu hỏi gợi quan sát
Trẻ con thường thích khung cửi vì nó giống một cỗ máy bằng gỗ có nhiều bộ phận chuyển động. Khi dẫn trẻ đi xem, hãy dặn trước: không chạm vào sợi, không kéo thoi, không chui dưới khung. Khung dệt có nhiều dây và thanh gỗ, trẻ vướng vào là vừa nguy hiểm cho trẻ vừa làm hỏng công người dệt.
Trong lúc xem, mấy câu hỏi đơn giản giúp trẻ tự để ý: Con thấy sợi nào đứng yên, sợi nào chạy qua lại? Vì sao cô phải kéo thanh gỗ kia về sau mỗi lần? Chân cô làm gì? Nếu con là sợi ngang, con sẽ đi trên hay đi dưới sợi kia? Không cần trả lời đúng, chỉ cần trẻ nhìn kỹ hơn.
Về nhà, một tấm bìa cứng cắt khía hai đầu, quấn len làm sợi dọc, rồi dùng que kem luồn len màu làm sợi ngang là một cách để trẻ tự hiểu nguyên lý đè và luồn. Món dệt đầu tiên của trẻ sẽ lỏng lẻo và lệch; đó là chuyện bình thường, không cần khen chê hay so sánh.
Với người lớn tuổi từng dệt vải thời trẻ, một đoạn phim dệt tay đôi khi gợi lại rất nhiều chuyện. Ngồi xem cùng ông bà rồi hỏi thời ấy dệt thế nào, dệt cho ai mặc, là một cách để ghi lại ký ức gia đình mà không cần chuẩn bị gì nhiều.
Quay khung dệt cho đẹp: góc máy và âm thanh
Khung dệt có nhiều đường thẳng song song, nên góc máy rất quan trọng. Góc nhìn dọc theo sợi dọc từ phía sau người dệt về phía mép vải tạo ra những đường hội tụ đẹp, nhưng chỉ dùng khi người dệt cho phép đứng gần. Góc ngang bên hông khung cho thấy rõ nhịp chân và tay cùng lúc.
Ánh sáng xiên buổi sáng hoặc chiều làm sợi dọc sáng lên như dây đàn. Tránh quay ngược sáng hoàn toàn vì người dệt sẽ thành bóng đen, trừ khi bạn cố ý làm vậy để giữ kín danh tính họ.
Âm thanh là nửa cái hay của khung cửi. Giữ nguyên tiếng lách cách thay vì chèn nhạc. Nếu quay tua nhanh, hãy giữ thêm một đoạn ngắn ở tốc độ thường để người xem nghe được nhịp thật.
Một đoạn quay cận con thoi lướt qua miệng vải ở chế độ quay chậm là khoảnh khắc rất đẹp, nhưng đứng đủ xa để không cản tay người dệt. Nếu thoi được ném mạnh, nó có thể bay ra khỏi khung khi lỡ tay, đứng thẳng hướng thoi là không nên.
Câu hỏi thường gặp
Khung cửi và khung dệt có khác nhau không?
Khung cửi là cách gọi quen của khung dệt tay bằng gỗ ở nhiều vùng Việt Nam. Ngoài khung đạp chân còn có khung dệt ngồi bệt, khung đeo lưng ở một số dân tộc. Tên gọi và cấu tạo khác nhau theo cộng đồng, nên hỏi người dệt cho đúng.
Một tấm vải thổ cẩm dệt tay mất bao lâu?
Tuỳ khổ vải, độ dày và độ phức tạp của hoa văn, từ vài ngày đến nhiều tuần, chưa kể thời gian làm sợi và nhuộm. Mỗi người dệt có nhịp riêng. Hỏi trực tiếp người làm sẽ có câu trả lời đúng với tấm vải đó.
Có được tự ý quay người dệt ở bản làng không?
Không nên. Khung cửi thường nằm trong không gian sống của gia đình, cần xin phép chủ nhà và người dệt. Hỏi họ có muốn lộ mặt không, và tôn trọng nếu họ từ chối. Quay đôi tay và tấm vải đã đủ hay.
Hoa văn trên vải dệt có ý nghĩa gì?
Mỗi cộng đồng có tên gọi và cách hiểu riêng về hoa văn, gắn với thiên nhiên, đời sống, câu chuyện truyền lại. Đừng tự gán ý nghĩa; nếu muốn ghi lại, hỏi người dệt và ghi đúng lời họ kể, hoặc tìm tài liệu của các nhà nghiên cứu văn hoá.
Vì sao vải dệt tay nhuộm chàm hay ra màu khi giặt?
Màu nhuộm thủ công có thể chưa bám hết vào sợi nên những lần giặt đầu thường ra màu. Người bán hay dặn giặt riêng, nước lạnh, phơi chỗ râm. Mức độ ra màu khác nhau tuỳ cách nhuộm và số lần nhúng.