Tò he là những con giống nhỏ, như con gà, con trâu, bông hoa, nhân vật trong truyện, được nặn bằng bột đã hấp chín và nhuộm màu, cắm trên một que tre. Người nặn ngồi bên một hộp gỗ nhỏ chứa những nắm bột nhiều màu, ngón tay véo, vê, ấn, rồi dùng que, lược, kéo nhỏ tạo vân, chỉ vài phút sau đã có một con vật sống động trao cho đứa trẻ đang đứng chờ. Ít nghề thủ công nào cho người xem thấy trọn quá trình nhanh như vậy.
Bài này kể những gì diễn ra trên đôi tay người nặn tò he, vì sao cảnh ấy hút cả trẻ con lẫn người lớn, và cách xem, quay người nặn ở phố hay ở hội làng sao cho lịch sự, an toàn với trẻ. Những gì về nguồn gốc, công thức bột mà bài không chắc, bài viết rào và khuyên bạn hỏi chính người làm.
Tò he làm từ gì
Theo cách mô tả phổ biến, bột nặn tò he làm từ bột gạo, thường là gạo nếp pha với gạo tẻ theo tỉ lệ riêng của người làm, nhào với nước rồi hấp hoặc luộc chín để bột dẻo, mịn và dính vừa đủ. Bột chín được chia ra nhiều phần để nhuộm màu.
Màu truyền thống hay được kể là lấy từ thực vật và nguyên liệu quen trong bếp: đỏ từ gấc, vàng từ nghệ, xanh từ lá cây, đen từ than hay nhọ nồi. Ngày nay nhiều người nặn dùng phẩm màu, có loại dùng được cho thực phẩm, có loại không; bạn không thể biết chỉ bằng cách nhìn.
Ngày xưa nhiều người kể tò he là thứ trẻ con chơi chán rồi có thể ăn. Hiện nay, trừ khi người nặn nói rõ bột và màu dùng được cho thực phẩm, tốt nhất là coi tò he như một món đồ chơi để ngắm, không cho trẻ ăn. Bột để lâu ngoài không khí cũng khô cứng, có thể mốc.
Người nặn thường giữ bột trong hộp kín hoặc phủ khăn ẩm để bột không khô trong lúc làm. Bạn sẽ thấy họ thỉnh thoảng nhúng ngón tay vào chút nước hay quệt chút dầu để bột không dính tay. Đó là chi tiết nhỏ, nhưng là cái khéo của nghề. Bột quá khô thì nứt khi uốn, quá ướt thì nhão và không giữ được những chi tiết mảnh như râu, như lông.
Một con tò he thành hình trong mấy phút
Mỗi người nặn có cách làm riêng, nhưng nếu đứng xem nặn một con gà trống chẳng hạn, bạn thường thấy các nhịp sau:
- Lấy bột làm thân. Một nắm bột màu chính được vê tròn, kéo dài một đầu thành cổ và đầu, rồi cắm lên que tre.
- Tạo dáng. Ngón tay bóp eo, đẩy ngực, kéo đuôi. Thân gà có dáng đứng, dáng gáy chỉ trong vài động tác.
- Thêm các mảnh màu. Những viên bột nhỏ màu khác được vê thành sợi, thành lá, đắp lên làm mào, cánh, lông đuôi.
- Tạo vân. Que tre, lược nhỏ hoặc dao gạt ấn lên bột để có vân lông, vảy, nếp áo.
- Cắt và tỉa. Một chiếc kéo nhỏ cắt bột thành tua, thành răng cưa cho lông đuôi xoè.
- Điểm mắt và chi tiết cuối. Một chấm bột đen làm mắt, một chút đỏ ở mào. Con gà được cắm lên giá chờ người nhận.
Với nhân vật phức tạp hơn như ông tiên, cô tiên, nhân vật truyện tranh, người nặn có thể mất lâu hơn nhiều, nhưng nhịp chung vẫn là làm thân trước, đắp chi tiết sau, tạo vân cuối cùng.
Vì sao người ta đứng xem nặn tò he mãi không thôi
Thấy trọn từ đầu đến cuối. Chỉ vài phút, đủ thời gian đứng chờ, người xem thấy một nắm bột vô hình thành một con vật hoàn chỉnh. Hiếm có nghề nào cho trọn cảm giác ấy trong thời gian ngắn như vậy.
Màu sắc tươi. Những nắm bột đỏ, vàng, xanh, tím xếp cạnh nhau trên hộp đã là một bức tranh. Con tò he xong lại càng rực rỡ.
Ngón tay như làm ảo thuật. Một cái véo thành mỏ chim, một lần ấn que thành lông cánh. Người xem đoán không kịp động tác tiếp theo.
Được đặt làm theo ý mình. Trẻ có thể xin một con vật mình thích và nhìn nó ra đời. Cảm giác chờ món đồ của riêng mình làm khoảnh khắc ấy đáng nhớ.
Không cần sân khấu. Chỉ một hộp gỗ, một chiếc ghế nhỏ ở góc phố là đủ. Người nặn làm ngay trước mặt khách, không có gì che giấu, ai đi ngang cũng dừng lại được vài phút mà không phải mua vé hay chờ đợi.
Gắn với hội làng và tuổi thơ. Nhiều người lớn nhớ hình ảnh gánh tò he ở hội làng, ở cổng trường. Xem lại cảnh nặn tò he là gặp lại một phần tuổi thơ.
Dụng cụ trong hộp người nặn tò he
Hộp đồ nghề của người nặn tò he thường rất gọn, có thể mang đi khắp nơi. Những món hay gặp:
| Dụng cụ | Dùng để | Điều nên để ý khi xem |
|---|---|---|
| Que tre vót | Làm cán cắm con giống, ấn tạo vân | Đầu que nhọn, cần cẩn thận khi đưa cho trẻ nhỏ |
| Lược nhỏ, dao gạt | Tạo vân lông, vảy, nếp áo | Một lần ấn là một hàng vân đều |
| Kéo nhỏ | Cắt tua, tỉa răng cưa | Lông đuôi gà, cánh chim hay được cắt bằng kéo |
| Các nắm bột màu | Nguyên liệu chính | Được giữ ẩm bằng hộp kín hoặc khăn |
| Giá cắm hoặc ống tre | Cắm con giống đã nặn xong | Nhìn giá cắm biết người nặn đã làm được bao nhiêu con |
Mỗi người nặn có thể có thêm những dụng cụ tự chế riêng. Nếu thấy món nào lạ, hỏi họ dùng để làm gì. Nhiều người nặn vui vẻ giải thích, vì đó là niềm tự hào của nghề. Bạn cũng sẽ để ý thấy hộp đồ nghề được sắp theo thói quen: bột màu chính ở gần tay, que và kéo ở chỗ với nhanh nhất.
Tò he hôm nay: con giống quen và những nhân vật mới
Những con giống quen thuộc của tò he thường là các con vật gần gũi với đời sống nông thôn như gà, trâu, lợn, cá, chim, cùng hoa lá và các nhân vật trong truyện cổ tích. Nhìn một giá tò he xưa, bạn sẽ thấy cả một thế giới làng quê thu nhỏ.
Ngày nay, người nặn tò he thường nhận làm theo yêu cầu: nhân vật hoạt hình trẻ con đang thích, con vật theo năm, hình bánh kem, bó hoa, thậm chí hình một người theo tấm ảnh. Có người nặn tò he trong các lớp trải nghiệm ở trường, ở bảo tàng hay ở các sự kiện. Đó là cách nghề tìm chỗ đứng mới, và cũng là lý do bạn có thể gặp tò he ở cả những nơi không có hội làng.
Nếu bạn quay lại những con giống được đặt làm theo nhân vật có bản quyền, hãy nhớ rằng hình nhân vật thuộc về người tạo ra nó. Đăng ảnh tò he để chia sẻ niềm vui thường không có gì phải lo, nhưng dùng ảnh ấy để quảng cáo bán hàng là chuyện khác; khi cần thì nên hỏi luật sư.
Dù nặn mẫu mới hay mẫu cũ, những thao tác căn bản vẫn giống nhau: vê, véo, kéo, ấn, cắt. Người xem lâu năm thường thấy cái hay không nằm ở mẫu mà nằm ở sự nhanh và chắc tay ấy. Một con trâu nặn trong ba phút với vài nắm bột vẫn có thể khiến cả một nhóm người lớn đứng xem không rời.
Xem tò he cùng trẻ nhỏ: an toàn và vui
Trẻ con là khán giả chính của tò he. Một vài điều giúp buổi xem vui mà an toàn:
- Cẩn thận đầu que nhọn. Que tre cắm tò he có đầu nhọn. Với trẻ nhỏ, người lớn nên cầm hoặc bẻ bớt đầu que, không để trẻ vừa chạy vừa cầm que.
- Không cho trẻ ăn tò he. Trừ khi người nặn nói rõ bột và màu dùng được cho thực phẩm. Trẻ nhỏ cũng có thể hóc nếu cho miếng bột vào miệng.
- Đứng có hàng lối. Ở hội làng đông người, giữ trẻ đứng một chỗ, không chen lên sát hộp bột của người nặn.
- Hỏi trẻ những câu gợi quan sát. Con đoán chú sẽ nặn con gì? Mỏ chim làm bằng cách nào? Không cần trả lời đúng.
- Nếu cho trẻ thử nặn. Chỉ khi người nặn mời. Con tò he đầu tiên của trẻ méo mó là chuyện bình thường, đừng so sánh hay chấm điểm.
- Về nhà có thể tập với bột nặn an toàn. Bột nặn dành cho trẻ có nhãn phù hợp lứa tuổi là lựa chọn dễ hơn để trẻ tự chơi.
Một con tò he mang về thường chỉ giữ được vài ngày trước khi khô nứt. Bạn có thể chụp ảnh nó trước khi bột khô để giữ kỷ niệm.
Quay người nặn tò he ngoài phố, ở hội làng
Người nặn tò he thường ngồi ở góc phố, cổng trường, cổng chùa hay khu hội làng, chung quanh là trẻ con. Họ đang bán hàng, không phải đang biểu diễn. Xin phép một câu, và nếu được thì mua một con, là cách lịch sự nhất để có cảnh quay.
Góc máy đẹp nhất thường là cận đôi tay và nắm bột, ngang tầm hộp đồ nghề. Ánh sáng ban ngày dưới bóng râm cho màu bột chuẩn, không bị cháy sáng. Quay chậm rất hợp với lúc kéo kéo tỉa lông đuôi hoặc lúc ấn lược tạo vân.
Điều cần cẩn thận nhất là trẻ em xung quanh. Đừng quay cận mặt trẻ con nhà người khác, và nếu trong khung hình có trẻ, cân nhắc cắt hoặc làm mờ trước khi đăng. Nếu muốn có cảnh trẻ nhận tò he, quay từ phía sau hoặc chỉ quay đôi tay nhỏ đưa ra nhận.
Khi đăng, tránh viết những câu không kiểm được về người nặn, như tuổi nghề, hoàn cảnh, thu nhập. Nếu họ kể, hãy ghi đúng và hỏi xem họ có đồng ý cho đăng không. Một đoạn phim chỉ có đôi tay, bột màu và con giống thành hình đã đủ khiến người xem dừng lại.
Câu hỏi thường gặp
Tò he có ăn được không?
Ngày trước tò he hay được kể là làm từ bột gạo và màu tự nhiên nên có thể ăn. Hiện nay bột và màu mỗi người dùng khác nhau, có khi dùng phẩm màu không dành cho thực phẩm. Nên coi tò he là đồ chơi để ngắm, không cho trẻ ăn nếu không chắc.
Nặn một con tò he mất bao lâu?
Con giống đơn giản như con gà, con cá thường chỉ vài phút với người nặn quen tay. Nhân vật nhiều chi tiết, nhiều màu thì lâu hơn đáng kể. Thời gian còn tuỳ từng người và từng mẫu.
Tò he để được bao lâu?
Bột để ngoài không khí sẽ khô dần, có thể nứt hoặc mốc sau vài ngày tuỳ thời tiết. Đặt nơi khô thoáng, tránh nắng gắt và tránh ẩm. Chụp ảnh lại khi tò he còn đẹp là cách giữ kỷ niệm lâu hơn.
Có nên quay trẻ em đang đứng xem nặn tò he không?
Nên tránh quay cận mặt trẻ con nhà người khác. Nếu có trẻ trong khung hình, hãy hỏi cha mẹ hoặc cắt, làm mờ trước khi đăng. Quay đôi tay người nặn và con giống là đủ đẹp mà không lộ danh tính ai.
Cho trẻ nhỏ cầm tò he có an toàn không?
Cần chú ý đầu que tre nhọn, người lớn nên cầm giúp hoặc bẻ bớt đầu que với trẻ nhỏ. Không để trẻ vừa chạy vừa cầm que, và không để trẻ cho bột vào miệng vì có thể hóc.