Trẻ học bằng cách bắt chước, và clip là thứ cho trẻ thấy rất rõ một động tác được làm thế nào — nên một cú nhảy từ nóc tủ trong clip có thể thành cú nhảy từ thành giường trong nhà bạn ngay chiều hôm đó. Người trong clip có thể là diễn viên đóng thế, có đệm đỡ bên ngoài khung hình, có nhiều lần quay hỏng không được đăng. Trẻ không thấy những thứ đó.
Bài này giúp bạn nhận ra kiểu clip dễ bị làm theo, dấu hiệu con đang định thử, cách dặn sao cho con nghe theo từng tuổi, và cách biến ý muốn bắt chước thành phiên bản an toàn. Phần cuối là những việc cần làm nếu con đã thử và bị thương. Bài không đi sâu vào thử thách lan truyền trên mạng, phần đó thuộc các trang chuyên về xu hướng.
Vì sao trẻ làm theo clip nhanh hơn làm theo lời dặn
Lời dặn "không được leo lên tủ" là một câu trừu tượng. Một clip ai đó leo lên tủ rồi nhảy xuống đệm, mọi người cười vang, là một hình mẫu cụ thể với cảm xúc tích cực đi kèm. Với não trẻ con, hình mẫu cụ thể có sức hút lớn hơn nhiều. Trẻ không chỉ thấy động tác, mà thấy luôn phần thưởng: tiếng cười, lời khen, sự chú ý.
Trẻ cũng đánh giá rủi ro kém hơn người lớn. Ở nhiều lứa tuổi, khả năng hình dung hậu quả và tự kiềm chế đang phát triển dần, và vùng não phụ trách những việc đó còn tiếp tục hoàn thiện đến tuổi trưởng thành. Một đứa sáu tuổi thấy người trong clip nhảy xuống không sao thì kết luận mình nhảy xuống cũng không sao, mà không nghĩ đến chuyện mình nhẹ hơn, sàn nhà cứng hơn, không có đệm.
Thêm vào đó, clip thường cắt bỏ mọi thứ không hấp dẫn: phần chuẩn bị, đồ bảo hộ đặt bên ngoài khung, những lần ngã đau. Thứ còn lại là khoảnh khắc đẹp nhất, gọn nhất. Ngay cả người lớn cũng hay đánh giá thấp độ khó của một kỹ năng sau khi xem clip; trẻ con càng dễ như vậy.
Những kiểu clip trẻ hay làm theo nhất
Không phải clip nào có động tác mạnh cũng nguy hiểm khi trẻ xem. Nguy hiểm nằm ở những clip mà động tác dễ làm lại tại nhà, bằng đồ có sẵn. Bảng dưới là những nhóm thường gặp:
| Kiểu clip | Vì sao trẻ dễ thử | Rủi ro thường gặp |
|---|---|---|
| Nhảy từ cao xuống đệm, giường, sofa | Đồ đạc có sẵn, trông vui và dễ | Ngã đập đầu, gãy tay, va cạnh bàn |
| Leo trèo tủ, kệ, lan can, cửa sổ | Trẻ thích cảm giác ở trên cao | Đổ tủ đè, rơi từ ban công, cửa sổ |
| Nhào lộn, võ thuật biểu diễn không thảm | Động tác đẹp, người trong clip làm nhẹ nhàng | Chấn thương cổ, lưng, đầu |
| Thí nghiệm với lửa, nến, bật lửa, hoá chất trong nhà | Trông như phép thuật, nguyên liệu có trong bếp | Bỏng, cháy, hít khí độc |
| Nấu ăn, dùng dao kéo, đồ điện một mình | Trẻ muốn được làm như người lớn | Đứt tay, bỏng dầu, điện giật |
| Đạp xe, trượt ván, đi patin không mũ, không bảo hộ | Clip thường bỏ qua đồ bảo hộ | Chấn thương đầu, gãy xương |
Một nhóm đặc biệt cần cảnh giác là những clip liên quan đến cổ, hơi thở, bịt mặt, hoặc cho đồ vật vào miệng mũi để gây cười. Những thứ này có thể gây tổn thương nghiêm trọng rất nhanh. Nếu con nhắc đến bất cứ điều gì kiểu đó, nói chuyện với con ngay và không coi nhẹ.
Dấu hiệu con đang có ý định thử
Trẻ hiếm khi tuyên bố trước "con sẽ nhảy từ nóc tủ". Nhưng thường có những tín hiệu bạn nhận ra được nếu để ý:
- Con xem đi xem lại một đoạn clip có động tác mạnh, tua lại đúng khoảnh khắc đó.
- Con hỏi những câu như "mẹ ơi cái này làm có khó không", "bố làm được không".
- Con bắt đầu kéo gối, đệm, ghế về một chỗ, hoặc đứng lâu ở chỗ cao nhìn xuống.
- Con hỏi mượn bật lửa, nến, dao, hoặc tò mò bất thường về tủ đựng hoá chất.
- Con nhắc tên một động tác, một kiểu thử mà bạn chưa nghe bao giờ, kèm vẻ hào hứng.
- Con xem clip trong phòng kín và tỏ ra lúng túng khi bạn bước vào.
Thấy những dấu hiệu này, đừng vội cấm hay tịch thu máy. Hỏi con về clip đó trước. Biết con đang nghĩ gì giúp bạn nói đúng chỗ, và giữ cho con tiếp tục kể với bạn.
Cũng nên để ý những gì bạn bè con đang bàn tán. Trẻ đi học hay rủ nhau làm thử một động tác thấy trong clip, và áp lực từ nhóm bạn đôi khi mạnh hơn mọi lời dặn ở nhà. Hỏi con dạo này các bạn trong lớp hay xem gì, hay làm gì giờ ra chơi, là cách nhẹ nhàng để biết sớm.
Dặn con thế nào để con nghe, theo từng lứa tuổi
Từ 3 đến 5 tuổi: luật ngắn, nói nhiều lần. Trẻ tuổi này chưa hiểu được lý lẽ dài. Một câu luật rõ ràng, lặp lại mỗi khi cần: "Trèo cao phải có bố mẹ đứng cạnh." "Lửa và dao là đồ của người lớn." Kèm theo việc cất đồ nguy hiểm ra khỏi tầm tay, vì luật thôi chưa đủ ở lứa này.
Từ 6 đến 9 tuổi: giải thích phần bị cắt khỏi clip. Kể cho con nghe những gì không thấy trong khung hình: người đóng thế, đệm dày, bác sĩ đứng chờ, hàng chục lần tập. Hỏi con: "Con có thấy đệm của bạn ấy dày thế nào không? Giường nhà mình có như vậy không?" Trẻ lứa này thích được tham gia suy luận.
Từ 10 đến 12 tuổi: nói như người lớn, bàn về người làm clip. Trẻ lớn hiểu được rằng có người quay những clip mạo hiểm để được nhiều người xem. Hỏi con: "Theo con người ta quay clip này để làm gì? Nếu bạn ấy bị thương, ai chịu?" Đối xử như người ngang hàng khiến con tự nghĩ chứ không chỉ nghe theo.
Ở mọi lứa: thưởng việc hỏi trước. Thỏa thuận rằng muốn thử bất kỳ động tác nào thấy trong clip thì hỏi bố mẹ trước, và bố mẹ hứa sẽ nghe nghiêm túc chứ không từ chối ngay. Trẻ thấy việc hỏi có kết quả thì sẽ tiếp tục hỏi.
Biến ý muốn bắt chước thành phiên bản an toàn
Thay vì chỉ nói không, bạn có thể giúp con làm điều con thích một cách an toàn. Con được thoả mãn trí tò mò thì ít khi lén thử một mình:
- Hỏi con chính xác con thích điều gì trong clip: cảm giác bay, sự khéo léo, hay tiếng reo của mọi người.
- Tìm phiên bản an toàn hơn: nhảy từ bậc thấp xuống thảm dày có người đứng cạnh, lộn trên đệm ở lớp có huấn luyện viên.
- Với thí nghiệm khoa học, chọn những thí nghiệm không dùng lửa và hoá chất nguy hiểm, làm cùng người lớn ở nơi thoáng.
- Với nấu ăn, giao cho con phần việc hợp tuổi: rửa rau, khuấy bột, dùng dao nhựa cắt chuối, trong lúc bạn đứng bên.
- Với xe đạp, trượt ván, sắm đủ mũ và bảo hộ, chọn sân rộng, vắng xe, và tập cùng con những buổi đầu.
- Nếu con thật sự mê một môn như võ, nhào lộn, tìm lớp học có người hướng dẫn và trang bị đầy đủ.
Cách này không chỉ giảm rủi ro mà còn cho con thấy bố mẹ đứng về phía sở thích của con. Một đứa trẻ được cùng làm thì ít có lý do giấu bố mẹ để làm lén.
Sắp xếp nhà để lỡ con thử thì rủi ro thấp hơn
Dù dặn kỹ đến đâu, trẻ vẫn có lúc làm theo bốc đồng. Môi trường an toàn là lớp bảo vệ cuối cùng:
- Cố định tủ cao, kệ sách vào tường để không đổ khi con leo.
- Lắp chốt cửa sổ, lưới hoặc song chắn ở ban công; không đặt ghế, thùng gần lan can.
- Cất bật lửa, diêm, nến, dao sắc, kéo nhọn vào tủ có khoá hoặc chỗ trẻ không với tới.
- Để hoá chất tẩy rửa, thuốc men trong tủ khoá, giữ nguyên bao bì gốc, không đổ sang chai nước.
- Trải thảm ở những khu con hay chơi, bọc góc bàn nhọn.
- Để mũ bảo hiểm, đồ bảo hộ cạnh xe đạp, ván trượt, để con quen lấy trước khi đi.
Một buổi chiều cuối tuần đi một vòng quanh nhà với con mắt của một đứa trẻ vừa xem clip nhào lộn sẽ cho bạn thấy nhiều chỗ cần sửa hơn bạn nghĩ.
Nếu con hay sang nhà ông bà, nhà họ hàng, nhắc khéo người lớn ở đó về những chỗ dễ leo, những đồ dễ với tới. Nhà ít trẻ con thường chưa được sắp xếp cho một đứa bé hiếu động vừa xem xong clip nhào lộn.
Khi con đã thử và bị thương
Giữ bình tĩnh, đưa con ra khỏi chỗ nguy hiểm nếu an toàn để di chuyển, và quan sát kỹ. Với vết trầy xước, bầm nhẹ, sơ cứu tại nhà bằng cách rửa sạch, chườm lạnh và theo dõi. Với vết bỏng nhỏ, xả nước mát sạch (không dùng đá lạnh) lên vùng bỏng, nhiều hướng dẫn sơ cứu gợi ý khoảng hai mươi phút, không bôi kem đánh răng, nước mắm hay các mẹo dân gian khác.
Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa con đến cơ sở y tế ngay nếu con va đầu và có một trong các dấu hiệu: nôn nhiều lần, lơ mơ, khó đánh thức, đau đầu tăng dần, co giật, chảy máu hoặc dịch từ tai mũi. Cũng đi ngay nếu nghi gãy xương, bỏng rộng hoặc bỏng ở mặt, tay, vùng kín, con khó thở, hoặc có vật lạ trong đường thở. Không tự nắn xương hay cho con uống thuốc khi chưa có chỉ định.
Sau khi con đã ổn, nói chuyện về chuyện đã xảy ra mà không trách móc nặng nề. Con đã trả giá bằng cơn đau; điều cần lúc này là hiểu vì sao động tác trong clip khác với thực tế, và lần sau con sẽ làm gì khác. Nếu clip đó có cả những đứa trẻ khác trong lớp cùng xem, cân nhắc báo cho cô giáo để nhà trường nhắc chung.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cấm hẳn con xem clip có động tác mạnh không?
Không nhất thiết. Nhiều clip thể thao, võ thuật, nhào lộn có giá trị và truyền cảm hứng. Quan trọng là xem cùng, giải thích những phần bị cắt khỏi khung hình như đồ bảo hộ và luyện tập, và thoả thuận con phải hỏi trước khi thử.
Trẻ mấy tuổi thì hay bắt chước clip nhất?
Trẻ ở mọi tuổi đều bắt chước, nhưng từ khoảng 3 đến 9 tuổi là giai đoạn dễ làm theo ngay mà ít nghĩ đến hậu quả. Trẻ lớn hơn thì dễ bị cuốn vào những động tác được bạn bè khen hoặc lan truyền trong nhóm.
Con nhảy từ giường xuống, va đầu nhưng vẫn chơi bình thường, có cần đi khám không?
Theo dõi kỹ trong một hai ngày. Nếu con nôn nhiều lần, lơ mơ, khó đánh thức, đau đầu tăng, co giật hoặc thay đổi hành vi, đưa đi cấp cứu ngay. Khi không chắc, gọi hỏi cơ sở y tế hoặc đưa con đi khám để yên tâm.
Làm sao để con hỏi trước khi thử một động tác trong clip?
Thoả thuận rõ và giữ lời: con hỏi thì bố mẹ nghe nghiêm túc, cùng tìm phiên bản an toàn chứ không từ chối ngay. Mỗi lần con hỏi, khen việc con đã hỏi. Trẻ thấy hỏi có kết quả thì sẽ tiếp tục hỏi.
Con xem clip thí nghiệm khoa học có lửa, có nên cho làm thử không?
Không nên để con làm một mình. Chọn những thí nghiệm không dùng lửa và hoá chất nguy hiểm, làm cùng người lớn ở nơi thoáng. Với những thí nghiệm cần lửa, để dành khi con được học ở trường có giáo viên hướng dẫn.
Nhà có trẻ hay leo trèo thì nên sửa gì trước?
Ưu tiên cố định tủ cao, kệ sách vào tường, lắp chốt cửa sổ và chắn ban công, dời ghế khỏi gần lan can. Sau đó cất bật lửa, dao sắc, hoá chất vào chỗ có khoá. Những việc này làm một lần mà giảm rủi ro lâu dài.