HayLuon.comHay Luôn
Thế nào là "hay" và bình chọn công bằng

Vì sao cùng một clip người thấy hay, người thấy nhạt: gu, bối cảnh và lúc xem

Cảm nhận "hay" phụ thuộc vào trải nghiệm, kỳ vọng, tâm trạng và bối cảnh văn hoá của người xem. Hiểu điều này giúp chọn nội dung đa dạng và bớt tranh cãi vô ích.

Three generations of a Vietnamese family seen from behind on a sofa in a Ho Chi Minh City apartment, each reacting differently to a television with a blank dark display, evening lamp light

Cùng một clip, người thấy hay, người thấy nhạt, vì cảm nhận "hay" phụ thuộc vào người xem nhiều không kém phụ thuộc vào clip: trải nghiệm đã có, kỳ vọng trước khi bấm, tâm trạng lúc xem, và bối cảnh văn hoá, thế hệ. Một cảnh tráng bánh cuốn có thể làm người xa quê xúc động, nhưng với người ngày nào cũng ăn sáng ở quán đầu ngõ thì quá quen.

Hiểu điều này không có nghĩa là mọi đánh giá đều ngang nhau và không cần tiêu chí. Nó giúp người chọn nội dung biết khi nào bất đồng là do clip, khi nào là do người xem, từ đó chọn bộ sưu tập đa dạng hơn, viết mô tả đặt đúng kỳ vọng, và bớt những cuộc tranh cãi "hay hay không" vô ích.

Trải nghiệm đã có quyết định điều người ta thấy

Người xem mang theo mọi thứ mình đã từng thấy khi bấm vào một clip. Người lần đầu thấy cảnh chuốt gốm sẽ ngạc nhiên vì khối đất thành hình nhanh như vậy. Người thợ gốm xem cùng clip đó lại chú ý những thứ khác: độ ẩm của đất, tốc độ bàn xoay, cách đặt ngón tay. Có khi người thợ thấy clip bình thường, có khi thấy một thao tác rất khéo mà người ngoài không nhận ra.

Điều tương tự xảy ra với cảnh thiên nhiên. Người sống ở vùng núi phía Bắc thấy biển mây nhiều lần mỗi mùa; với họ, một clip biển mây phải có gì đặc biệt mới gọi là hay. Người ở đồng bằng lần đầu thấy cảnh đó trên điện thoại có thể ngồi xem đi xem lại.

Với người chọn nội dung, điều này có nghĩa là cần biết bộ sưu tập dành cho ai. Bộ sưu tập cho người trong nghề có thể chọn những clip tinh tế về kỹ thuật; bộ sưu tập cho người xem phổ thông nên có những clip cho thấy toàn cảnh trước rồi mới đến chi tiết.

Trải nghiệm cũng làm thay đổi ngưỡng bất ngờ. Người đã xem hàng trăm clip mèo cần một hành vi thật sự lạ mới bật cười; người ít xem thấy mọi cử chỉ của mèo con đều thú vị. Vì vậy, người giám tuyển xem nhiều nên tự nhắc mình rằng điều đã quá quen với mình có thể vẫn mới với phần lớn người xem.

Kỳ vọng trước khi bấm

Tiêu đề và hình thu nhỏ tạo kỳ vọng. Một clip được giới thiệu là "cảnh không thể tin nổi" mà chỉ là đàn chim bay qua sẽ bị chấm thấp, dù với người không có kỳ vọng nó khá đẹp. Ngược lại, clip được giới thiệu khiêm tốn lại có cơ hội làm người xem bất ngờ.

Người giới thiệu tạo kỳ vọng. Clip do một người bạn có gu tốt gửi thường được xem với thiện cảm; clip lướt ngẫu nhiên được xem với sự hoài nghi.

Thời lượng tạo kỳ vọng. Người bấm vào một clip ngắn mong điều gì đó xảy ra nhanh; người bấm vào clip dài đã chuẩn bị tâm thế ngồi xem. Cùng một nhịp chậm, người thứ nhất thấy lê thê, người thứ hai thấy thư giãn.

Chủ đề bộ sưu tập tạo kỳ vọng. Một clip mèo trong bộ "hành vi động vật" được xem như một hiện tượng để hiểu; cũng clip đó trong một bộ vui nhộn được xem như trò cười. Bối cảnh đổi cách xem.

Tâm trạng và thời điểm xem

Cùng một người, xem cùng một clip ở hai thời điểm khác nhau, có thể cảm nhận khác hẳn. Bảng dưới là các tình huống thường gặp, mô tả theo kinh nghiệm chung chứ không phải kết quả đo đạc.

Lúc xemThường dễ thấy hayThường dễ thấy nhạt
Đang mệt, cần nghỉCảnh lặng, âm thanh tự nhiên, nhịp chậmClip dồn dập, nhiều chữ, cần tập trung
Đang rảnh, tò mòClip giải thích một hiện tượng, quy trình nghềCảnh đẹp mà không có gì để hiểu thêm
Xem cùng gia đìnhClip ai cũng hiểu, vui nhẹ, động vậtClip cần kiến thức chuyên môn, nhịp quá chậm với trẻ
Trước giờ ngủCảnh dịu, màu ấm, không bất ngờ mạnhClip gây hồi hộp, âm thanh to
Đang nhớ nhàCảnh quê, chợ, bếp, tiếng địa phươngCảnh xa lạ, không gợi kỷ niệm

Người giám tuyển không kiểm soát được tâm trạng người xem, nhưng có thể gợi ý. Một dòng như "hợp xem lúc cần nghỉ mắt" trong lời dẫn bộ sưu tập giúp người xem chọn đúng lúc.

Quen thuộc và mới lạ

Người xem thường bị hút bởi hai thứ ngược nhau: điều quen thuộc gợi kỷ niệm, và điều mới lạ gợi tò mò. Một người con xa quê xem cảnh chợ quê thấy hay vì quen; một người chưa từng thấy ruộng bậc thang mùa nước đổ thấy hay vì lạ. Cùng là "hay", nhưng hai nguồn khác nhau.

Vấn đề nảy sinh ở vùng giữa: cảnh không đủ quen để gợi nhớ, cũng không đủ lạ để gây tò mò. Một clip phố phường bình thường với người ở thành phố, không có chi tiết riêng, thường rơi vào vùng này và bị thấy nhạt, dù được quay cẩn thận.

Người quay và người chọn nội dung có thể kéo một cảnh ra khỏi vùng giữa bằng chi tiết: một góc nhìn ít người đứng, một thời điểm ít người để ý, một âm thanh riêng. Phố quen lúc năm giờ sáng, khi người quét đường vừa đi qua và quán xôi đầu tiên vừa mở, có thể trở nên lạ với chính người ngày nào cũng đi qua đó.

Thế hệ và vùng miền

Người lớn tuổi và người trẻ thường có nhịp xem khác nhau. Nhiều người lớn tuổi thích clip dài vừa phải, có lời giải thích rõ, nhịp chậm, cảnh quen thuộc. Người trẻ quen với nhịp cắt nhanh hơn và có thể thấy cảnh dài là chậm. Đây là xu hướng chung, không đúng với mọi người, và không bên nào "đúng" hơn.

Vùng miền cũng tạo khác biệt. Tiếng rao, giọng nói, món ăn, cảnh sinh hoạt của một vùng gợi kỷ niệm mạnh với người vùng đó, trong khi người vùng khác thấy mới lạ hoặc thấy bình thường. Một clip gói bánh tét ở miền Tây và một clip gói bánh chưng ở miền Bắc có thể được hai nhóm người xem đón nhận rất khác nhau.

Hiểu điều này giúp tránh hai sai lầm: coi gu của nhóm mình là chuẩn chung, và chê một clip chỉ vì nó không hợp với người ở vùng mình. Một bộ sưu tập tốt về đời thường Việt nên có mặt nhiều vùng, và mô tả nên giúp người ở vùng khác hiểu vì sao cảnh đó có ý nghĩa.

Khi người xem thấy nhạt vì thiếu bối cảnh

Nhiều clip bị thấy nhạt không phải vì clip kém, mà vì người xem không có đủ thông tin để thấy cái hay. Một cảnh thắng đường làm nước màu kho cá trông chỉ như nồi nước sôi nếu người xem không biết rằng chỉ vài giây chậm tay là đường cháy đắng. Một clip đom đóm lập loè trông như ánh đèn mờ nếu không ai nói rằng cảnh ấy giờ khó gặp ở nhiều nơi.

Đây là chỗ mô tả ngắn và lời dẫn bộ sưu tập làm việc. Chỉ một câu bối cảnh có thể biến một clip nhạt thành một clip người ta xem lại với con mắt khác. Không cần giảng giải dài, chỉ cần chỉ ra điều đang diễn ra mà mắt thường dễ bỏ qua.

Ngược lại, cũng có clip phụ thuộc quá nhiều vào lời giải thích: không có mô tả thì không ai hiểu gì. Những clip này hợp với bài viết hơn là bộ sưu tập để xem. Người chọn nội dung nên phân biệt clip cần một câu bối cảnh với clip cần cả một bài giảng.

Vậy tiêu chí còn có ý nghĩa không

Nếu cảm nhận khác nhau nhiều như vậy, có người hỏi bộ tiêu chí bất ngờ, thật, đẹp, có ích, dễ chịu còn dùng làm gì. Câu trả lời là tiêu chí không loại bỏ khác biệt về gu, mà tạo ra một nền chung để bàn. Hai người có thể không cùng thích một clip, nhưng có thể cùng đồng ý rằng clip đó thật, quay đẹp, và không làm tổn thương ai.

Những tiêu chí như thật và dễ chịu ít phụ thuộc gu hơn. Một clip dàn dựng mà không nói rõ, hay một clip chế giễu người khác, là có vấn đề với bất kỳ người xem nào. Những tiêu chí như đẹp và bất ngờ phụ thuộc gu nhiều hơn, và đó là chỗ nên chấp nhận bất đồng.

Khi chọn nội dung, có thể dùng tiêu chí ít phụ thuộc gu làm ngưỡng bắt buộc, còn tiêu chí phụ thuộc gu làm phần cân nhắc. Cách này giữ được chuẩn mà không ép mọi người thích cùng một thứ.

Áp vào việc chọn và bình chọn nội dung

Hiểu khác biệt về gu dẫn tới vài cách làm cụ thể cho người giám tuyển và người tổ chức bình chọn trong nhóm.

  1. Xác định người xem chính của bộ sưu tập trước khi chọn: người trong nghề, người phổ thông, gia đình có trẻ nhỏ, người xa quê.
  2. Chủ động đa dạng hoá: các vùng miền, các nhịp xem, các kiểu cảm xúc, để mỗi người xem tìm được vài mục hợp với mình.
  3. Viết mô tả đặt đúng kỳ vọng: nói rõ clip lặng hay sôi động, ngắn hay dài, cần bật tiếng hay không.
  4. Khi nhóm bất đồng về một clip, tách câu hỏi: clip có đạt ngưỡng thật và dễ chịu không, rồi mới bàn về đẹp và bất ngờ.
  5. Trong bình chọn, chấp nhận rằng kết quả phản ánh gu số đông của nhóm, và bổ sung bằng phần giới thiệu của người giám tuyển cho những mục ít phiếu nhưng đáng xem.
  6. Định kỳ mời người ngoài nhóm thường lệ, như thành viên mới, người khác thế hệ, xem bộ sưu tập và góp ý, để phát hiện điểm mù về gu.

Mục tiêu không phải làm hài lòng tất cả mọi người, mà giúp mỗi người xem tìm được điều đáng xem với chính họ, và hiểu vì sao người khác lại thích điều mình thấy nhạt.

Câu hỏi thường gặp

Gu có thay đổi theo thời gian không?

Có. Gu thường thay đổi khi người ta xem nhiều hơn, thử tự quay chụp, hoặc trải qua những giai đoạn sống khác nhau. Nhiều người thấy mình dần thích những cảnh lặng, tinh tế hơn sau một thời gian xem nhiều nội dung dồn dập. Đây là thay đổi tự nhiên, không phải tốt hay xấu.

Có nên cố thích những gì số đông thích không?

Không cần. Biết vì sao số đông thích một clip là hữu ích, nhưng cảm nhận riêng của bạn có giá trị của nó. Trong bình chọn, phiếu của bạn có ý nghĩa nhất khi phản ánh đúng điều bạn thấy hay, không phải điều bạn đoán người khác sẽ chọn.

Người trong nghề có nên là người chọn nội dung không?

Người trong nghề nhìn ra những điều tinh tế người ngoài bỏ qua, nhưng có thể quên rằng người xem phổ thông cần thấy toàn cảnh trước. Kết hợp một người trong nghề với một người xem phổ thông khi chọn nội dung thường cho kết quả cân bằng.

Làm sao tranh luận về gu mà không mất lòng?

Nói về cảm nhận của mình thay vì phán xét clip hay người thích nó: "mình thấy đoạn này hơi chậm" thay vì "clip này dở". Và hỏi người kia điều gì làm họ thích. Nhiều khi câu trả lời giúp bạn thấy một lớp hay mà mình chưa để ý.

Trẻ em và người lớn có nên xem cùng một bộ sưu tập không?

Có thể, nếu bộ sưu tập đã qua vòng lọc phù hợp độ tuổi. Xem cùng nhau còn là dịp để người lớn hiểu gu của trẻ và ngược lại. Nhưng không nên kỳ vọng trẻ thích những cảnh lặng như người lớn; nhịp và sự chú ý của trẻ khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138