Yo-yo gồm hai nửa đĩa nối với nhau bằng một trục nhỏ, sợi dây quấn quanh trục, đầu kia xỏ vào ngón tay; ném xuống thì yo-yo lăn dọc dây, giật nhẹ thì nó cuộn dây trở lại tay. Kỹ năng đẹp mắt thật sự bắt đầu khi bạn cho yo-yo “ngủ”, tức là để nó quay tại chỗ ở cuối dây vài giây, rồi dùng khoảng thời gian đó để làm các thế như dắt chó, đưa nôi, vòng quanh.
Mục từ này giải thích cơ chế khiến yo-yo quay được ở cuối dây, khác nhau giữa yo-yo trục cố định và yo-yo ổ bi, cách tập ném, cho ngủ và các thế đầu tiên, cách xỏ dây và thay dây, cùng những lưu ý an toàn khi tập gần người khác, đặc biệt là trẻ nhỏ.
Vì sao yo-yo quay được ở cuối dây
Khi bạn ném yo-yo xuống, dây tháo dần khỏi trục, yo-yo vừa rơi vừa quay nhanh dần. Tới cuối dây, nếu dây chỉ buộc chặt vào trục, yo-yo sẽ lập tức cuộn ngược lên. Nhưng ở phần lớn yo-yo, đầu dây quanh trục là một vòng lỏng: trục quay tự do bên trong vòng dây đó. Vì vậy, khi dây đã tháo hết, yo-yo tiếp tục quay tại chỗ ở cuối dây. Đó là trạng thái mà người tập gọi là “ngủ”.
Yo-yo ngủ lâu hay chóng phụ thuộc vào lực ném ban đầu và ma sát giữa dây với trục. Ném mạnh, thẳng thì yo-yo quay nhanh, ngủ lâu. Ném lệch thì yo-yo nghiêng, cọ vào dây và chậm lại nhanh.
Để đánh thức yo-yo, bạn giật nhẹ tay. Cú giật làm dây chùng rồi căng lại, ma sát tăng đột ngột khiến dây bám vào trục và yo-yo cuộn ngược lên. Ở yo-yo có trục cố định, cú giật nhẹ là đủ. Ở nhiều yo-yo có ổ bi, ma sát rất thấp nên giật không về; người tập dùng một thao tác riêng tạo vòng dây cuốn vào trục để thu yo-yo, cách này thường được gọi bằng từ mượn tiếng Anh là bind.
Đây là mô tả phổ thông. Thiết kế yo-yo hiện nay rất đa dạng về chất liệu, hình dáng và cách tạo ma sát, nên khi mua, bạn nên hỏi rõ loại đó dành cho người mới hay cho người đã tập lâu.
Yo-yo trục cố định và yo-yo ổ bi khác nhau thế nào
Hai loại này cho cảm giác rất khác khi tập. Người mới thường được khuyên bắt đầu với loại dễ thu về.
| Tiêu chí | Trục cố định (thu về khi giật) | Ổ bi (thường cần thao tác thu riêng) |
|---|---|---|
| Cảm giác | Giật nhẹ là về, dễ cho người mới | Quay lâu, êm, không tự về |
| Thời gian ngủ | Ngắn hơn | Dài hơn nhiều |
| Thế phù hợp | Lên xuống, ngủ ngắn, dắt chó, đưa nôi | Các thế dây phức tạp, nhiều vòng quấn |
| Độ khó | Thấp | Cần học cách thu về trước |
| Phù hợp với | Trẻ em, người mới | Người đã quen các thế cơ bản |
Có những yo-yo ổ bi được thiết kế để vẫn tự về khi giật, gọi là loại phản hồi. Chúng là cầu nối tốt giữa hai loại. Vì tên gọi và thiết kế thay đổi theo từng dòng sản phẩm, hãy thử cầm, thử ném nếu có thể trước khi chọn.
Một yo-yo tốt cho người mới không cần đắt. Điều quan trọng là hai nửa cân đối, không cong vênh, dây còn tốt.
Xỏ dây và tập ném, cho ngủ
Trước khi tập thế nào, cần làm đúng hai việc nền: xỏ dây đúng chỗ và ném thẳng.
- Cắt hoặc chỉnh dây sao cho khi yo-yo chạm đất, đầu dây tới ngang rốn hoặc thắt lưng của bạn. Dây quá dài dễ đập xuống đất, quá ngắn thì các thế khó làm.
- Tạo một vòng trượt ở đầu dây, xỏ vào ngón giữa của tay thuận, ở khoảng giữa đốt thứ nhất và đốt thứ hai. Vòng dây vừa khít, không siết chặt làm tê ngón.
- Cầm yo-yo trong lòng bàn tay, dây đi ra từ phía trên, phía trong của yo-yo. Gập khuỷu tay như đang khoe cơ bắp tay.
- Ném xuống: duỗi cẳng tay, bật cổ tay, mở bàn tay cho yo-yo lăn xuống thẳng. Đừng thả rơi, cần một cú ném dứt khoát.
- Ở cuối dây, giữ tay yên vài giây cho yo-yo ngủ. Nhìn xem yo-yo có quay thẳng không, có cọ dây không.
- Giật nhẹ để thu về, bàn tay ngửa đón yo-yo. Lặp lại tới khi yo-yo ngủ đều vài giây mỗi lần.
Nếu yo-yo hay quay nghiêng và cọ dây, thường là do cổ tay xoay lệch khi ném. Tập ném chậm trước gương hoặc quay video từ phía trước để thấy lỗi.
Ba thế đầu tiên sau khi biết cho ngủ
Dắt chó. Cho yo-yo ngủ, hạ tay xuống để yo-yo chạm nhẹ mặt sàn phẳng. Yo-yo đang quay sẽ lăn về phía trước như chú chó nhỏ chạy theo dây. Giật nhẹ để gọi về. Thế này cần sàn sạch, phẳng, không trơn, vì yo-yo chạm sàn có thể trầy.
Đưa nôi. Cho yo-yo ngủ, dùng tay kia nắm dây ở gần giữa, kéo lên tạo thành hình tam giác như chiếc nôi, rồi đưa yo-yo đang quay đung đưa qua lại bên trong. Thả ra, giật để thu. Thế này đòi hỏi yo-yo ngủ khá lâu.
Vòng quanh. Ném yo-yo ra phía trước thay vì xuống dưới, để nó bay một vòng tròn lớn quanh vai rồi trở về tay. Đây là thế cần khoảng trống rộng nhất, không ai đứng gần, không đồ vật xung quanh.
Vì sao những thế này đẹp mắt. Chúng tạo ra cảm giác yo-yo có “ý chí” riêng: chạy theo dây, nằm trong nôi, bay vòng rồi ngoan ngoãn về tay. Người xem không thấy cơ chế ma sát bên trong, chỉ thấy một vật nhỏ nghe lời người cầm dây.
Khi đã quen ba thế đầu: tập gì tiếp
Sau dắt chó, đưa nôi và vòng quanh, người tập thường đi tiếp theo hướng các thế dây, tức là quấn dây qua ngón tay, qua yo-yo để tạo hình rồi gỡ ra. Một vài hướng thường gặp:
- Ném ngang: ném yo-yo sang bên theo đường vòng cung thay vì thẳng xuống, để yo-yo ngủ ở phía ngang người. Đây là cách ném nền cho rất nhiều thế dây.
- Đặt yo-yo lên dây: khi yo-yo đang ngủ, dùng ngón trỏ tay kia đỡ dây cho yo-yo đáp lên đoạn dây căng. Cảm giác “đặt được” lần đầu là một cột mốc vui.
- Tháp, hình tam giác, hình ngôi sao: quấn dây qua nhiều ngón để tạo hình, yo-yo nằm giữa như món trang sức. Các thế này cần yo-yo ngủ lâu, thường là loại ổ bi.
- Lên thang: yo-yo nhảy qua từng đoạn dây như leo bậc. Thế này đòi hỏi kiểm soát tốt, nên tập chậm.
- Hai tay hai yo-yo: mỗi tay một chiếc, làm thế lên xuống, rồi các thế đơn giản cùng lúc. Đây là hướng khó, dành cho người đã thạo một tay.
Mỗi thế mới nên tập riêng vài buổi, chậm, ở chỗ rộng. Khi học thế dây nhiều vòng, dây dễ rối và xoắn hơn, nên quen với việc thả yo-yo cho dây tự tháo xoắn giữa các lần tập.
An toàn khi tập yo-yo
Yo-yo nhỏ nhưng quay rất nhanh và khá cứng. Vài lưu ý giúp tránh những va chạm đáng tiếc:
- Khoảng trống: khi tập thế ném ra trước hay vòng quanh, đảm bảo không ai trong tầm dây, không đèn, cửa kính, ti vi gần đó.
- Mặt: không ném yo-yo về phía mặt mình hay mặt người khác, kể cả khi đùa. Yo-yo kim loại đập vào mắt, vào răng có thể gây chấn thương.
- Dây: dây sờn, xơ thì thay ngay. Dây đứt khi đang ném vòng quanh là yo-yo bay đi rất xa.
- Ngón tay: vòng dây không siết quá chặt; nếu đầu ngón tím, tê thì nới ra và nghỉ.
- Trẻ nhỏ: trẻ cần người lớn giám sát, chọn yo-yo nhẹ, không dùng yo-yo kim loại nặng. Không quấn dây quanh cổ, không cho trẻ rất nhỏ chơi một mình với dây dài.
- Nơi công cộng: ở chỗ đông người, chỉ tập các thế lên xuống gần người, không tập thế bay vòng.
Tập lâu có thể mỏi cổ tay và vai. Đổi tay, nghỉ giữa chừng, xoay khớp nhẹ nhàng là đủ với phần lớn người tập.
Thay dây và giữ yo-yo bền
Dây là bộ phận hao mòn nhanh nhất. Dây mới thường trắng, căng, xoắn đều; sau một thời gian tập nhiều, dây xơ, bạc màu, có chỗ mỏng đi, yo-yo ngủ kém và thu về thất thường. Khi thấy dây như vậy, thay dây là cách đơn giản và rẻ nhất để yo-yo “sống lại”.
Cách thay phổ biến: tháo dây cũ, tách đầu dây mới thành một vòng bằng cách xoắn ngược đầu dây cho hai sợi tách ra, luồn yo-yo vào vòng đó, rồi xoắn trả lại cho dây ôm quanh trục. Cắt dây theo chiều dài hợp với chiều cao người tập, thắt vòng xỏ ngón ở đầu kia. Một số yo-yo có hướng dẫn riêng của nhà sản xuất, nên đọc kỹ trước khi thay.
Giữ yo-yo bền cũng đơn giản: không để yo-yo đập mạnh xuống sàn đá, không ngâm nước, cất ở chỗ khô. Yo-yo nhựa nứt, vênh nên bỏ, vì mảnh nhựa sắc có thể làm đứt tay. Với yo-yo ổ bi, nếu thấy kêu lạ hay quay kém đi rõ, mang tới người có kinh nghiệm xem giúp thay vì tự tháo.
Yo-yo trong ký ức tuổi thơ và cách quay lại các thế
Với nhiều thế hệ học sinh Việt Nam, yo-yo là món đồ nhỏ bỏ túi mang theo đến trường, tranh thủ giờ ra chơi khoe với bạn thế dắt chó hay đưa nôi. Những đợt yo-yo được ưa chuộng cứ vài năm lại quay lại, mỗi lần với kiểu dáng mới, nhưng cảm giác tự tay làm một vật nhỏ “nghe lời” thì vẫn vậy. Cha mẹ ngày nay dạy con chơi yo-yo cũng là cách kể cho con nghe một phần tuổi thơ của mình.
Yo-yo còn là kỹ năng tốt để rời màn hình: cần cả hai tay, mắt theo dõi vật thật, tiến bộ đo bằng cảm giác ở đầu ngón. Một gia đình có thể cùng tập, mỗi người một chiếc, mỗi tuần thêm một thế.
Để quay lại các thế yo-yo, đặt máy ngang tầm thắt lưng, cách vài bước, nền phía sau đơn giản và tương phản với màu yo-yo, ví dụ yo-yo màu sáng trên nền tường tối. Quay chậm rất hợp với yo-yo vì nó cho thấy dây và vòng quay mà mắt thường không kịp nhìn. Nếu quay con trẻ, quay đôi tay và yo-yo là đủ đẹp, không cần lộ mặt.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao yo-yo không chịu quay lại tay?
Với yo-yo trục cố định, thường do dây bị xoắn quá nhiều hoặc dây quá lỏng ở trục. Với yo-yo ổ bi, có thể nó được thiết kế không tự về khi giật, cần học thao tác thu riêng. Thử thả yo-yo treo lơ lửng cho dây tự tháo xoắn rồi tập lại.
Dây yo-yo bị xoắn thì làm sao?
Thả yo-yo xuống cuối dây, để nó treo tự do và quay theo chiều dây tháo xoắn cho tới khi dừng. Nếu xoắn quá nặng hoặc dây đã xơ, thay dây mới là cách nhanh nhất. Dây yo-yo thường rẻ và dễ thay.
Trẻ mấy tuổi chơi yo-yo được?
Trẻ có thể làm quen với thế lên xuống đơn giản từ khá sớm, với yo-yo nhẹ và có người lớn bên cạnh. Các thế ném ra trước, bay vòng nên đợi khi trẻ đủ hiểu chuyện về khoảng cách an toàn với người khác.
Yo-yo kim loại có tốt hơn yo-yo nhựa không?
Không hẳn tốt hơn mà là khác. Yo-yo kim loại thường quay lâu, nặng tay, hợp với người đã tập; yo-yo nhựa nhẹ, rẻ, đỡ đau nếu va chạm, hợp với người mới và trẻ em. Chọn theo mức độ tập của mình.
Có cần bôi dầu cho yo-yo ổ bi không?
Một số người tập lâu có vệ sinh và tra chất bôi trơn chuyên dụng cho ổ bi theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Người mới không nên tự tháo và tra dầu tuỳ tiện, vì dầu sai loại có thể làm yo-yo quay kém hơn.