HayLuon.comHay Luôn
Hành vi động vật thú vị

Chim sẻ tắm bụi: vì sao chim lăn mình trong đất khô và cách ngắm từ cửa sổ

Chim sẻ khoét hõm đất khô rồi rũ cánh tung bụi khắp người. Tắm bụi để làm gì, khác tắm nước ra sao và cách ngắm, quay mà chim không bay mất.

Several small brown sparrows fluffing feathers in shallow dust hollows on a dry dirt yard beside a brick house in Bắc Ninh, low midday sun, shot from a distance

Tắm bụi là hành vi chim nằm sấp xuống đất khô hoặc cát mịn, xoè cánh, rũ lông và hất bụi lên khắp người, sau đó đứng dậy giũ mạnh cho bụi bay ra. Chim sẻ là loài làm việc này nhiều và dễ thấy nhất quanh nhà ở Việt Nam: một góc sân đất, chân tường, mép ruộng khô, đôi khi cả chậu cây bỏ quên. Nhìn từ xa, một nhóm chim sẻ tắm bụi trông như những quả bóng lông nhỏ đang lăn lộn, rất vui mắt.

Mục từ này giải thích chim tắm bụi để làm gì theo những gì giới quan sát chim hay nêu, phân biệt với tắm nước và tắm nắng, chỉ ra lúc nào dễ bắt gặp, và cách ngắm, quay từ xa để không làm chim bỏ chỗ tắm quen. Những lời giải thích về tác dụng được viết kèm mức độ chắc chắn, vì đây là chỗ hay bị nói quá.

Một lần tắm bụi diễn ra thế nào

Chim sẻ thường chọn chỗ đất tơi, khô, có nắng. Nó dùng ngực và cánh cào nhẹ để tạo một hõm nông vừa thân, rồi nằm xuống, áp bụng sát đất. Tiếp theo là một loạt động tác nhanh: vẫy cánh xuống đất cho bụi tung lên, lắc đầu, cọ má, xù hết lông để bụi lọt vào sát da. Một lượt kéo dài từ vài giây đến cả phút, có con nghỉ rồi tắm lại nhiều lượt.

Kết thúc, chim đứng dậy, xù lông thật to rồi giũ mạnh, một đám bụi nhỏ bay ra. Sau đó nó thường bay lên cành hay mái nhà gần đó để rỉa lông, sắp xếp lại từng chiếc. Phần rỉa lông này quan trọng không kém phần tắm.

Chim sẻ hay tắm bụi theo nhóm. Ở những sân có đất khô quen thuộc, người ta thấy các hõm nhỏ nằm sát nhau, dùng đi dùng lại nhiều ngày. Đôi khi có tranh chấp nho nhỏ: một con chiếm hõm đẹp, con khác xù lông, kêu chí chóe đòi chỗ. Đây là phần khiến cảnh tắm bụi có thêm "kịch tính" với người xem.

Trong lúc nằm tắm, chim sẻ vẫn ngẩng đầu lên khá thường xuyên để nhìn quanh. Chỉ cần một cái bóng lướt qua, một con mèo xuất hiện ở góc sân hay một tiếng động lạ, cả nhóm bật dậy bay lên mái nhà trong tích tắc. Vài phút sau, khi thấy yên, từng con một lại sà xuống. Nhịp bay lên, sà xuống ấy lặp lại nhiều lần trong một buổi trưa, và chính nó cho bạn biết mình đang đứng có đủ xa hay chưa.

Chim tắm bụi để làm gì: điều được nói nhiều và mức độ chắc chắn

Giữ lớp lông không quá dầu. Chim có tuyến dầu ở gốc đuôi, dùng để phủ lông khi rỉa. Một giả thuyết phổ biến là bụi khô hút bớt lượng dầu thừa, giúp lông tơi và cách nhiệt tốt hơn. Ý này được nhắc nhiều trong tài liệu về gia cầm và chim hoang dã, nhưng mức độ ở từng loài vẫn còn được bàn.

Giảm bớt ký sinh trên lông. Nhiều người cho rằng bụi làm khó chịu và làm khô các loài mạt, rận nhỏ sống trong lông. Có nghiên cứu trên gà và chim nuôi gợi ý tắm bụi giúp kiểm soát ký sinh, nhưng với chim sẻ ngoài tự nhiên thì bằng chứng ít hơn. Nên coi đây là một tác dụng khả dĩ, không phải chắc chắn.

Một phần của chăm sóc lông hằng ngày. Dù cơ chế chính xác là gì, tắm bụi rõ ràng là một khâu trong chuỗi chăm sóc lông: tắm, giũ, rỉa. Lông là thứ giúp chim bay và giữ ấm, nên chim dành nhiều thời gian cho nó mỗi ngày.

Có thể là hoạt động xã hội. Việc chim sẻ tắm thành nhóm, ở chỗ quen, có thể liên quan đến chuyện an toàn: nhiều mắt canh chừng hơn khi đang nằm bẹp dưới đất. Đây là cách hiểu hợp lý nhưng chủ yếu dựa trên quan sát.

Tắm bụi, tắm nước và tắm nắng khác nhau thế nào

Chim sẻ không chỉ tắm bụi. Bạn để ý kỹ sẽ thấy cùng một đàn chim có lúc tắm nước ở vũng mưa, có lúc nằm phơi nắng xoè cánh. Bảng dưới giúp bạn nhận ra từng kiểu.

KiểuBạn thấy gìThường gặp khi nào
Tắm bụiNằm sấp trong hõm đất khô, vẫy cánh hất bụi, giũ ra một đám bụi nhỏNgày khô ráo, đất tơi, có nắng
Tắm nướcLội vào vũng nước nông, nhúng ngực, vẫy cánh té nước, sau đó bay lên cành rỉa lôngSau cơn mưa, ở vũng nước, máng nước, chậu nước nông
Tắm nắngNằm nghiêng hoặc sấp, xoè một hay hai cánh, xù lông lưng, đôi khi há mỏBuổi sáng có nắng ấm, chỗ kín gió
Rỉa lôngĐậu trên cành, dùng mỏ chải từng chiếc lông, đưa mỏ về gốc đuôi rồi quét lên lôngSau mỗi lần tắm, và nhiều lần trong ngày

Tắm nắng đôi khi làm người xem lo vì chim nằm bẹp, xoè cánh trông như bị thương. Nếu con chim vẫn tỉnh, đầu ngẩng, một lúc sau tự đứng dậy bay đi thì đó là hành vi bình thường. Đừng chạy lại "cứu" nó.

Lúc nào và ở đâu dễ bắt gặp chim sẻ tắm bụi

Chim sẻ sống gần người: quanh nhà dân, chợ, kho thóc, sân trường, mép ruộng. Ở nông thôn, sân đất nện, bờ ruộng khô và chân đống rơm là những chỗ quen. Ở thành phố, chúng tìm đến các khoảng đất trống chưa lát gạch trong công viên, mép bồn cây, công trình bỏ dở có cát.

Thời điểm dễ thấy là những ngày nắng khô kéo dài, từ giữa buổi sáng đến đầu giờ chiều, khi đất đã khô mặt. Mùa mưa, đất ẩm dính, chim chuyển sang tắm nước nhiều hơn. Sau vài ngày nắng liền, những hõm cũ lại có chim quay về.

Nếu bạn đã thấy một chỗ có nhiều hõm nhỏ hình chén, sát nhau, trên mặt đất khô, đó gần như chắc là "bãi tắm" của chim sẻ. Chỉ cần ngồi yên từ xa vào khung giờ nắng, khả năng cao sẽ được xem.

Một cách khác là chuẩn bị sẵn: một khay đất khô, mịn, không phân bón, không thuốc trừ sâu, đặt ở góc sân thoáng, xa chỗ mèo hay rình. Không phải lúc nào chim cũng đến, nhưng nếu đến, chúng thường quay lại.

Ngắm và quay chim sẻ tắm bụi mà chim không bỏ đi

Chim sẻ quen người nhưng vẫn rất cảnh giác khi đang nằm dưới đất. Mỗi lần bị giật mình, chúng có thể bỏ bãi tắm vài ngày. Các bước dưới giúp bạn có cảnh đẹp mà không làm phiền.

  1. Chọn chỗ đứng sau cửa sổ, sau rèm hoặc ngồi yên ở hiên nhà, cách bãi tắm đủ xa để chim không nhìn thấy bạn cử động rõ.
  2. Cố định điện thoại trên bậu cửa hoặc chân máy nhỏ, hướng sẵn vào bãi tắm, bật quay rồi rời tay. Chim nhạy với cử động hơn là với vật đứng yên.
  3. Dùng mức thu phóng vừa phải; thu phóng số quá nhiều làm hình vỡ. Một khung rộng thấy cả nhóm chim thường đẹp hơn cận một con mờ.
  4. Quay chế độ quay chậm khi chim giũ bụi để thấy rõ đám bụi bay ra, nếu ánh sáng đủ mạnh.
  5. Không rải gạo, thóc ngay trên bãi tắm để dụ chim. Thức ăn kéo đến nhiều loài khác, có khi kéo cả chuột, và làm chim bỏ thói quen tự nhiên.
  6. Không đuổi cho chim bay để có cảnh cất cánh. Cảnh bay tự nhiên khi chim tắm xong đã đủ đẹp.

Chim sẻ và các loài chim hoang dã khác không nên bị bẫy, bắt về nuôi để quay cho tiện. Ngắm chúng ở nơi chúng sống mới thấy được hành vi thật.

Chim sẻ không phải loài duy nhất: ai tắm bụi, ai chỉ tắm nước

Tắm bụi phổ biến ở những loài chim sống nhiều trên mặt đất hoặc ở vùng khô: gà nhà, gà rừng, chim cút, chim sẻ, một số loài sơn ca. Trong khi đó, nhiều loài chim sống quanh nước như cò, vịt hầu như chỉ tắm nước, và chim ăn sâu bọ trên cây thường tắm ở vũng mưa đọng trên lá, trong hốc cây. Mỗi nhóm có cách chăm lông hợp với nơi chúng sống.

Nếu nhà bạn có nuôi gà thả vườn, bạn đã có sẵn một lớp học: gà mái tắm bụi dưới gốc cây vào buổi trưa gần như y hệt chim sẻ, chỉ to hơn và chậm hơn. So hai cảnh cạnh nhau, trẻ con dễ hiểu ngay đây là một hành vi chung chứ không phải thói riêng của một loài.

Một hành vi lạ hơn mà người quan sát chim đôi khi ghi nhận là chim nằm lên ổ kiến hoặc dùng mỏ quệt kiến lên lông, gọi là tắm kiến. Cách giải thích hay được nêu là chất do kiến tiết ra có thể giúp chống ký sinh trên lông, nhưng giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất. Đây là cảnh hiếm, nếu bắt gặp bạn đã có một khoảnh khắc đáng giữ.

Điều chung của các kiểu tắm là chim luôn kết thúc bằng rỉa lông. Bộ lông là thứ quyết định chim có bay được, giữ ấm được hay không, nên mọi kiểu tắm rốt cuộc đều phục vụ việc giữ bộ lông ở trạng thái tốt nhất.

Vì sao cảnh chim tắm bụi lại dễ chịu đến thế

Cảnh chim sẻ tắm bụi có những thứ khiến người xem thư giãn: chuyển động nhỏ, nhanh, lặp lại, không có gì nguy hiểm, ánh nắng lấp lánh trong đám bụi. Nó giống một thứ nhịp điệu tự nhiên mà người xem không cần hiểu gì cũng thấy vui.

Với người lớn lên ở nông thôn, cảnh này còn là ký ức: sân phơi thóc buổi trưa, đàn sẻ lăn lộn ở chân đống rơm, tiếng chí chóe ngoài hiên. Người xa quê xem lại một đoạn như vậy thường thấy nhớ nhà, dù chẳng có gì đặc biệt xảy ra.

Còn với trẻ nhỏ, đây là cửa ngõ tốt để làm quen với thiên nhiên ngay trước nhà: một con vật thật, làm một việc thật, giải thích được bằng khoa học. Bạn có thể cùng con ngồi yên mười phút sau cửa sổ, thì thầm đếm xem có mấy con, con nào tắm lâu nhất, thay cho việc đuổi bắt chim.

Nếu muốn biến việc ngắm thành thói quen, bạn có thể ghi một cuốn sổ nhỏ: ngày nào, mấy giờ, nắng hay râm, bao nhiêu con, tắm bụi hay tắm nước. Sau vài tuần, chính bạn sẽ tự thấy quy luật của đàn sẻ trước nhà, điều mà không bài viết nào ghi sẵn được cho đúng sân nhà bạn.

Câu hỏi thường gặp

Chim sẻ tắm bụi có phải vì bị ngứa hay bị bệnh không?

Thường là không. Tắm bụi là hành vi chăm sóc lông bình thường của chim sẻ và nhiều loài chim khác. Một con chim tắm bụi rồi bay lên rỉa lông, hoạt động nhanh nhẹn là chim khoẻ. Chim lờ đờ, xù lông suốt, không bay được mới đáng để ý.

Gà cũng tắm bụi, có giống chim sẻ không?

Gà nhà cũng tắm bụi theo cách tương tự: cào hõm, nằm nghiêng, hất đất lên lưng rồi giũ ra. Nhiều hiểu biết về tác dụng của tắm bụi thực ra đến từ quan sát và nghiên cứu trên gà, rồi được suy rộng sang chim hoang dã.

Có nên làm khay đất cho chim sẻ tắm ngoài ban công?

Có thể thử nếu ban công thoáng và an toàn với chim. Dùng đất hoặc cát khô, sạch, không phân bón và không thuốc trừ sâu, đặt xa chỗ mèo rình. Thay đất định kỳ cho sạch và đừng biến khay thành chỗ rải thức ăn.

Thấy chim nằm bẹp xoè cánh dưới nắng có phải bị thương không?

Nhiều khả năng chim đang tắm nắng. Nếu chim vẫn tỉnh, đầu ngẩng và sau một lúc tự bay đi thì đó là hành vi bình thường. Chỉ khi chim nằm yên rất lâu, không phản ứng khi có người đến gần mới nên tìm hiểu cách hỗ trợ chim hoang dã gặp nạn.

Vì sao chim sẻ bay mất ngay khi thấy người cầm điện thoại?

Chim nhạy với cử động, nhất là động tác giơ tay lên cao hướng về phía chúng. Bạn nên cố định máy trước, rồi ngồi yên ở khoảng cách xa, để chim coi máy như một vật đứng yên trong sân.

Có được bắt chim sẻ về nuôi để trẻ con xem cho tiện không?

Không nên. Chim hoang dã bị nhốt dễ hoảng, bỏ ăn và chết, lại mất hết những hành vi tự nhiên như tắm bụi theo nhóm. Ngắm chim ở nơi chúng sống vừa tốt cho chim vừa dạy trẻ cách tôn trọng động vật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138