Đan rổ rá là việc biến những sợi nan tre mỏng thành một vật đựng có hình, bằng cách cho nan này lần lượt đè lên và luồn xuống dưới nan kia theo một nhịp đều. Không keo, không đinh, chiếc rổ đứng được nhờ chính sức căng của nan đan chéo nhau và cái vành cạp chặt ở miệng. Ở nhiều vùng quê, cảnh một người ngồi trên hiên, hai đùi kẹp chiếc rổ đang đan dở, tay đưa nan nhanh đến hoa mắt là cảnh quen từ thuở nhỏ.
Bài này đi qua những gì diễn ra trong một chiếc rổ tre, từ cây tre đến vành rổ, vì sao người xem thấy yên lòng khi nhìn cảnh ấy, và nếu bạn muốn ghi lại thì nên ngồi đâu, hỏi gì, tránh gì. Cách gọi từng công đoạn khác nhau theo vùng, nên chỗ nào bạn nghe khác thì cứ theo tiếng người thợ nơi đó.
Từ cây tre đến chiếc rổ: các công đoạn chính
Một chiếc rổ đan tay đi qua nhiều tay hoặc nhiều ngày. Phần người ngoài hay được xem chỉ là đoạn đan, nhưng trước đó còn cả một chuỗi việc:
- Chọn tre và chặt tre. Thợ thường chọn cây đủ già để nan dẻo mà chắc. Tre non nan mềm, dễ mọt; tre quá già lại giòn, khó uốn. Nhiều nơi cũng dùng giang, nứa hay mây tuỳ món.
- Cưa khúc và chẻ. Thân tre được cưa thành từng khúc theo chiều dài cần dùng, rồi chẻ dọc thành thanh, thanh lại chẻ nhỏ.
- Vót nan. Dao vót lướt dọc theo thanh tre để tách lớp cật (lớp ngoài cứng, bóng) và lớp ruột, rồi vót cho nan mỏng và đều. Đây là đoạn rất đáng xem vì tiếng dao và những sợi nan cuộn ra liên tục.
- Phơi hoặc hun. Nan được phơi cho khô; ở một số nơi còn hun khói hoặc ngâm để chống mọt. Cách xử lý mỗi vùng mỗi khác.
- Đan đáy. Người đan xếp nan thành hình chữ thập hoặc ô vuông, rồi đan dần ra để thành mặt đáy.
- Lên thành. Nan được bẻ ngược lên và đan tiếp vòng quanh, chiếc rổ bắt đầu có lòng.
- Cạp vành và nức. Vành tre được ốp vào miệng rổ, buộc chặt bằng mây hoặc dây, cắt gọn đầu nan thừa.
Mỗi công đoạn có cái đẹp riêng để xem. Nếu chỉ có thời gian xem một đoạn, phần vót nan và phần lên thành thường là hai đoạn khiến người lạ trầm trồ nhất.
Nan đè nan: cái logic đơn giản giữ chiếc rổ đứng vững
Kiểu đan dễ hiểu nhất là đan nong mốt: một nan đè lên, một nan luồn xuống, nan kế tiếp làm ngược lại. Đan nong hai, nong ba thì mỗi lần đè hay luồn qua hai, ba nan, tạo ra những đường chéo như hoa văn chạy trên mặt rổ. Thợ giỏi đổi kiểu đan trên cùng một món để mặt rổ có chỗ mắt thưa, chỗ mắt dày.
Điều khiến người xem thấy lạ là sợi nan mỏng và dễ gãy khi đứng riêng, nhưng đan với nhau thì chịu được cả chục cân rau củ. Sức giữ ấy đến từ ma sát và lực căng: mỗi nan bị kẹp giữa các nan khác nên không trượt ra được. Đây là cùng một nguyên lý với tấm vải dệt, chỉ khác là sợi to và cứng hơn.
Nhìn tay người đan, bạn sẽ thấy họ không đếm. Mắt và ngón tay đã thuộc nhịp, tay trái nâng nan dọc lên, tay phải luồn nan ngang qua, rồi ấn cho khít. Có người còn vừa đan vừa nói chuyện với hàng xóm. Cái nhịp nhàng ấy mới là thứ cuốn mắt, không phải tốc độ.
Nếu muốn hiểu sâu hơn, hãy xin phép cầm thử một chiếc rổ đã xong rồi nhìn từ trong lòng ra. Bạn sẽ thấy rõ đường đi của từng nan, chỗ chúng gặp nhau ở đáy rồi toả lên thành.
Cạp vành: đoạn kết cần cả sức tay lẫn mẹo
Khi thành rổ đã đủ cao, đầu nan còn chĩa lởm chởm lên trời. Người đan phải khép miệng rổ lại bằng một hoặc hai vòng vành, thường là thanh tre hay giang được uốn tròn, một vòng ốp trong, một vòng ốp ngoài, kẹp chặt các đầu nan ở giữa. Đây là đoạn cần sức nhất của cả chiếc rổ, vì vành phải ôm khít mà miệng rổ vẫn tròn.
Để giữ vành, người thợ dùng sợi mây, sợi giang chẻ mỏng hoặc dây nhựa quấn chéo qua vành theo từng khoảng đều nhau, nhiều nơi gọi là nức vành. Tay trái giữ vành, tay phải xỏ sợi, kéo căng, xỏ tiếp, có khi dùng thêm cái dùi nhọn để mở đường cho sợi đi qua khe nan. Nhìn kỹ bạn sẽ thấy họ kéo mỗi mũi đến đúng một độ căng, căng quá thì nan gãy, lỏng quá thì vành tuột.
Cuối cùng là cắt bằng các đầu nan thừa sát vành. Lúc chiếc rổ được lật ngửa, gõ nhẹ xuống đất cho các nan ngồi khít vào nhau, là khoảnh khắc người xem thấy món đồ thực sự xong. Nếu chỉ quay được một đoạn ngắn cho người xa quê, nhiều người chọn đúng cái gõ cuối cùng ấy.
Một chiếc rổ hỏng thường hỏng từ vành trước. Vì thế người dùng lâu năm hay nhìn vành để đoán tay nghề: vành tròn, mũi nức đều, không có đầu nan đâm ra ngoài là dấu hiệu chiếc rổ được làm cẩn thận.
Vì sao cảnh đan lát khiến người ta thấy yên lòng
Tiếng động mộc mạc. Tiếng dao vót, tiếng nan cọ vào nhau lách tách, tiếng lật chiếc rổ trên đùi. Đó là những âm thanh không chói, lặp lại đều, rất hợp để nghe khi muốn đầu óc lắng xuống.
Hình mọc dần theo vòng. Mặt đáy loang ra như vòng nước, rồi thành rổ cao lên từng hàng. Người xem đoán được bước tiếp theo nhưng vẫn muốn thấy nó xảy ra.
Gợi nhớ quê nhà. Với nhiều người sống ở thành phố, cảnh đan rổ gắn với ông bà, với hiên nhà, buổi trưa vắng. Một đoạn phim đan lát ngắn có thể khơi lại cả một vùng kỷ niệm.
Đồ dùng thật, không phải đồ trưng bày. Chiếc rổ đang đan sẽ được dùng để vo gạo, đựng rau, phơi cá. Xem nó ra đời giúp người ta nhìn đồ vật quen thuộc trong bếp bằng con mắt khác.
Sự kiên nhẫn có thể thấy được. Hàng trăm lần đưa nan cho một chiếc rổ. Xem người khác kiên nhẫn làm một việc lặp lại đôi khi lại khiến chính người xem thấy bớt vội.
Rổ, rá, nia, mẹt, thúng: nhận ra món đang đan
Đồ tre đan ở Việt Nam rất nhiều kiểu, tên gọi khác nhau theo vùng. Bảng dưới chỉ là cách phân biệt phổ biến để bạn biết món trước mặt dùng vào việc gì.
| Món | Dáng thường gặp | Dùng để |
|---|---|---|
| Rổ | Lòng sâu vừa, mắt đan thưa | Đựng rau, rửa rau cho ráo nước |
| Rá | Nhỏ hơn rổ, mắt đan dày | Vo gạo, đựng đồ khô |
| Nia | Tròn, rộng, nông | Sàng, phơi thóc, phơi đồ khô |
| Mẹt | Tròn, phẳng, có vành | Bày hàng, đựng bánh, phơi nhỏ |
| Thúng | Lòng sâu, đáy tròn, thường được trát kín | Đựng thóc, gạo, gánh hàng |
| Giỏ, làn | Có quai xách | Đi chợ, đựng đồ |
Ở một số nơi, người ta từng trát kín lòng thúng để đựng hạt nhỏ không lọt; vật liệu trát khác nhau theo vùng và nay ít gặp hơn. Bạn cứ hỏi người thợ về cách làm ở vùng họ.
Biết món đang đan là gì cũng giúp bạn đoán đoạn nào sắp đến: nia và mẹt có mặt rộng nên phần đan đáy kéo dài, còn thúng và giỏ thì phần lên thành mới là chính.
Ngồi xem và quay người đan cho tử tế
Người đan rổ ở quê thường làm ngay trước hiên nhà, ngoài sân hoặc dưới gốc cây. Đó là khoảng riêng của gia đình họ, nên phép lịch sự càng quan trọng:
- Chào và xin phép trước. Đừng đứng ở cổng giơ điện thoại quay vào. Vào chào hỏi, nói rõ mình muốn quay đôi tay đan để giữ làm kỷ niệm hay để chia sẻ.
- Ngồi thấp ngang tầm tay. Người đan thường ngồi ghế đẩu thấp. Bạn ngồi xuống ngang tầm thì khung hình đẹp hơn và người ta cũng thấy thoải mái hơn là bị nhìn từ trên xuống.
- Tránh đường nan. Nan dài thường được để toả ra quanh người đan. Đừng giẫm lên nan đang phơi hay đang xếp.
- Cẩn thận dao vót. Dao vót rất sắc và người vót kéo dao về phía mình. Đừng đưa tay hay đưa máy lại quá gần lúc họ đang vót.
- Quay cận đôi tay và vòng nan. Góc từ trên nhìn xuống cho thấy mặt đáy loang ra; góc ngang cho thấy thành rổ cao dần.
- Nếu mua, mua thật lòng. Đừng quay xong rồi hỏi giá chỉ để lấy cảnh. Nếu không cần mua, một lời cảm ơn chân thành là đủ.
Khi đăng, tránh viết những câu kiểu "nghề sắp mất rồi" khi bạn không biết rõ. Người làm nghề có khi đang sống được bằng nghề và không thích bị nhìn như một hình ảnh buồn.
Đồ đan tay và đồ làm công nghiệp: đừng vội kết luận qua video
Ngày nay nhiều món đồ tre, mây có dáng đan nhưng được làm theo dây chuyền, hoặc nan được chẻ bằng máy rồi người đan làm phần còn lại. Điều đó không có gì sai. Chỉ là khi chia sẻ một đoạn phim, đừng gắn cho món đồ những chữ như "đan tay hoàn toàn", "làm theo lối cổ" nếu bạn không được người thợ cho biết như vậy.
Ngược lại, cũng đừng vội nói một món là hàng máy chỉ vì nan quá đều. Người thợ lâu năm vót nan đều đến mức người ngoài khó phân biệt. Cách đúng là hỏi chính người làm, và chỉ ghi lại những gì họ nói.
Nếu bạn chia sẻ để giới thiệu, hãy viết về cách làm và về con người theo lời họ kể, không thêm thắt hoàn cảnh để câu chuyện cảm động hơn. Một người đan rổ có thể là bà cụ đan cho vui tay, cũng có thể là người thợ trẻ đang nhận đơn đều. Mỗi câu chuyện thật đều đủ hay.
Còn nếu bạn mua một món về dùng, đồ tre đan nên được để nơi khô thoáng, không ngâm nước lâu, phơi lại khi bị ẩm để đỡ mốc. Hỏi người bán xem nan đã được xử lý chống mọt chưa.
Câu hỏi thường gặp
Đan rổ và đan rá khác nhau ở đâu?
Thường rá nhỏ hơn và mắt đan dày hơn để vo gạo không lọt hạt, còn rổ mắt thưa hơn cho ráo nước khi đựng rau. Nhưng cách gọi khác nhau theo vùng, có nơi gọi cả hai là rổ. Bạn nên hỏi người đan nơi đó để gọi cho đúng.
Vì sao người đan phải vót bỏ lớp ruột tre?
Lớp cật ngoài cứng, bền và bóng, còn lớp ruột xốp hơn, dễ mọt và dễ gãy. Tuỳ món đồ, người thợ dùng nan cật cho chỗ cần chắc, nan ruột cho chỗ ít chịu lực. Cách chia dùng mỗi vùng mỗi khác.
Có nên tự tay vót nan khi đến xem không?
Chỉ khi người thợ mời và hướng dẫn. Dao vót sắc và động tác kéo dao về phía người là động tác dễ đứt tay với người chưa quen. Xem họ làm và hỏi chuyện đã đủ học được nhiều điều.
Quay người đan rổ ở chợ quê có cần xin phép không?
Nên xin, nhất là khi quay cận người hoặc quay lâu. Chợ là nơi công cộng nhưng người bán vẫn có quyền với hình ảnh của mình. Nếu chỉ quay toàn cảnh chợ, người không rõ mặt thì nhẹ nhàng hơn, nhưng gặp ai lắc đầu thì nên dừng.
Đồ tre đan bị mốc thì làm sao?
Lau khô, phơi nắng nhẹ hoặc để nơi thoáng gió cho khô hẳn, chải bỏ lớp mốc bằng bàn chải mềm. Không nên ngâm lâu trong nước. Món dùng đựng thức ăn mà mốc nhiều thì cân nhắc thay mới.