Múa lân là màn múa trong đó thường có hai người cùng điều khiển một con lân: người trước cầm đầu lân, người sau giữ phần thân và đuôi, cả hai di chuyển theo nhịp trống, chiêng, chập chả, kèm nhân vật ông Địa bụng to cầm quạt đi trêu đùa. Ở Việt Nam, tiếng trống lân là âm thanh quen thuộc nhất của đêm Trung thu, ngoài ra còn xuất hiện dịp Tết, lễ hội làng, ngày khai trương.
Đằng sau những bước nhảy tưởng ngẫu hứng là một kỹ năng vận động thật sự: hai người phải phối hợp như một sinh vật, đầu lân nặng mà động tác phải linh hoạt, mọi cử chỉ khớp với nhịp trống. Mục từ này giải thích các thành phần của một đội lân, những thế múa hay gặp, vì sao người xem ở mọi lứa tuổi mê, và cách xem, quay, tập múa lân cho an toàn.
Một đội lân gồm những ai
Đội lân nhỏ nhất thường có người múa đầu, người múa đuôi, ông Địa và nhóm nhạc. Người múa đầu chịu phần nặng nhất: giữ đầu lân bằng hai tay, làm lân chớp mắt, lắc tai, há miệng, ngẩng lên cúi xuống. Người múa đuôi khom lưng dưới tấm vải thân, bám theo bước người trước, tạo dáng lưng uốn cong, cái đuôi ngoe nguẩy. Hai người nhìn nhau rất ít, chủ yếu cảm nhận qua tấm vải và qua nhịp trống.
Ông Địa đeo mặt nạ cười, bụng phệ, tay cầm quạt. Vai của ông là dẫn đường và trêu chọc lân, làm khán giả cười, đồng thời giúp kiểm soát khoảng trống xung quanh khi đội lân di chuyển giữa đám đông. Ở nhiều đội lân thiếu nhi, vai ông Địa được giao cho bạn nhanh nhẹn, hoạt bát nhất.
Nhóm nhạc gồm trống cái, chiêng hoặc thanh la và chập chả. Người đánh trống được coi là “nhạc trưởng”: nhịp trống chậm thì lân đi dò dẫm, nhịp dồn thì lân nhảy, nhịp ngắt thì lân dừng chào. Một đội lân hay khi người đánh trống và người múa đầu hiểu ý nhau, trống đổi nhịp đúng lúc lân đổi thế.
Đầu lân truyền thống làm bằng khung tre, phủ giấy bồi hoặc vải, trang trí màu sắc, có gương nhỏ trên trán và lông viền mắt. Đầu lân thiếu nhi nhỏ và nhẹ hơn nhiều, nhiều nơi trẻ tự làm cùng người lớn trước Trung thu.
Những thế múa quen thuộc
Lân chào. Lân cúi đầu ba lần trước chủ nhà hoặc khán giả, thường ở đầu buổi. Người múa đầu hạ đầu lân xuống thấp, người múa đuôi khuỵu theo, rồi cả hai cùng ngẩng lên khi trống nổi.
Lân ngủ và lân thức dậy. Lân nằm im, đầu gục, thỉnh thoảng chớp mắt. Ông Địa đến trêu, lân giật mình tỉnh dậy, gãi tai, lắc mình. Đây là đoạn chậm, người múa phải giữ tư thế thấp khá lâu.
Lân gãi ngứa, liếm lông. Đầu lân quay lại phía thân như đang gãi chân hay liếm lưng. Thế này đòi hỏi người múa đầu xoay người mềm mà không làm rách tấm vải nối.
Lân vờn ông Địa. Lân đuổi theo ông Địa, ông Địa né, quạt, dụ lân. Đoạn này gây cười nhiều nhất, thường diễn ra khi đội lân di chuyển trên phố.
Lân lấy thưởng. Ở nhiều nơi, chủ nhà treo phong bao trên cao, đội lân phải tìm cách “ngậm” lấy. Với đội thiếu nhi, phong bao treo thấp vừa tầm; với đội biểu diễn chuyên, người múa đầu có thể đứng lên vai người múa đuôi.
Lân đứng. Người múa đầu được người múa đuôi đỡ lên vai hoặc đùi để lân vươn cao. Đây là kỹ thuật cần tập luyện bài bản, có người đỡ và mặt sàn phù hợp, không phải động tác cho trẻ tự làm.
Vì sao trẻ con và người lớn đều mê múa lân
Với trẻ, múa lân là thứ hiếm hoi kết hợp đủ: âm thanh rộn ràng, màu sắc rực, một nhân vật “con vật” sống động và một chú hề đáng yêu. Lân chớp mắt, lắc tai làm trẻ tin rằng nó có cảm xúc. Nhiều đứa trẻ sợ lân lúc đầu rồi sau đó chạy theo cả khu phố.
Với người lớn, sức hút nằm ở nhịp và kỹ năng. Nghe trống, người ta tự nhiên gật gù theo; nhìn hai người dưới tấm vải phối hợp nhịp nhàng, người ta thấy được công tập luyện. Khoảnh khắc lân bật lên lấy thưởng, cả đám đông cùng “ồ” lên, là cảm giác chung hiếm có giữa những người không quen nhau.
Với người xa quê, tiếng trống lân là ký ức. Chỉ cần nghe vài nhịp qua điện thoại, nhiều người nhớ ngay con hẻm cũ, mâm cỗ Trung thu, chiếc đèn ông sao. Đó là lý do những đoạn phim ngắn quay múa lân trong ngõ nhỏ hay được chia sẻ lại mỗi năm.
Lân cũng là một trong tứ linh trong văn hoá truyền thống, gắn với hình ảnh điềm lành, sự hiền hoà. Người xem hôm nay chủ yếu đón nhận múa lân như nét đẹp văn hoá và niềm vui ngày hội, không nhất thiết gắn với bất kỳ niềm tin nào.
Người múa lân cần những kỹ năng thể chất gì
Nhìn từ ngoài, múa lân giống nhảy nhót vui vẻ. Thực tế người múa đầu phải giữ một vật cồng kềnh trước ngực hoặc trên đầu suốt nhiều phút, liên tục nâng lên hạ xuống, xoay trái xoay phải. Vai, cẳng tay và cơ lưng làm việc liên tục. Người múa đuôi thì khom lưng gần như suốt buổi, bước theo người trước mà không nhìn thấy đường, nên cần cơ đùi khoẻ và cảm giác thăng bằng tốt.
Kỹ năng quan trọng thứ hai là tấn. Các thế lân chào, lân ngủ đòi hỏi hạ thấp trọng tâm, giữ đầu gối chùng lâu; vì vậy nhiều đội lân truyền thống gắn với võ đường, nơi người tập đã có nền tấn từ trước. Tấn vững giúp người múa không mệt nhanh và không ngã khi đổi hướng đột ngột.
Kỹ năng thứ ba là nghe nhạc. Người múa phải nhận ra trống sắp chuyển nhịp để đổi thế đúng lúc, giống như vũ công nghe nhạc. Những đội lân lâu năm nhìn rất “ăn” trống, vì họ đã tập chung với người đánh trống hàng trăm lần.
Cuối cùng là sức bền và sự chú ý tới cơ thể mình. Bên trong bộ lân rất nóng, nhất là khi múa ngoài trời. Đội lân tốt luôn có người thay, có nước uống, có khoảng nghỉ giữa các nhà, và không ai cố múa khi đã chóng mặt.
Xem múa lân an toàn giữa đám đông
Đêm Trung thu ở các phố cổ, khu dân cư thường rất đông. Đội lân lại di chuyển nhanh, nhạc to. Bảng dưới gom những điểm người xem, nhất là gia đình có trẻ nhỏ, nên để ý:
| Tình huống | Nên làm | Nên tránh |
|---|---|---|
| Dẫn trẻ nhỏ đi xem | Nắm tay, đứng ở rìa đám đông, hẹn điểm gặp nếu lạc | Thả trẻ chạy theo đội lân trên đường có xe |
| Trẻ sợ tiếng trống | Lùi ra xa, bịt tai nhẹ cho trẻ, để trẻ quen dần | Ép trẻ lại gần sờ đầu lân khi trẻ khóc |
| Đội lân đang múa lấy thưởng trên cao | Đứng lùi lại, chừa khoảng trống cho người đỡ | Chen vào sát chân người múa để quay |
| Đường phố đông xe | Đi trên vỉa hè, theo hướng dẫn của người giữ trật tự | Dừng xe giữa đường để xem |
| Trời nóng, đông người | Mang nước, nghỉ ở chỗ thoáng | Đứng lâu giữa đám đông khi thấy chóng mặt |
Pháo nổ bị cấm theo quy định hiện hành; nếu thấy ai đốt pháo hay vật dễ cháy gần đội lân, hãy giữ trẻ ra xa và báo người giữ trật tự hoặc ban tổ chức nơi đó.
Tập múa lân cho thiếu nhi: bắt đầu từ đâu
Nhiều khu phố, nhà văn hoá tổ chức đội lân thiếu nhi trước Trung thu. Nếu bạn là người lớn phụ trách, có thể đi theo các bước sau:
- Chọn đầu lân thiếu nhi nhẹ, vừa người. Đầu lân quá nặng làm trẻ mỏi cổ, mỏi vai, cúi gập lưng sai tư thế.
- Dạy nhịp trống trước khi dạy múa: cho cả nhóm vỗ tay theo các nhịp chậm, nhanh, dừng. Trẻ hiểu nhịp thì múa theo rất nhanh.
- Tập riêng từng vai: đầu, đuôi, ông Địa, trống. Cho trẻ đổi vai để em nào cũng được thử và hiểu việc của bạn mình.
- Ghép đôi đầu và đuôi, tập các thế đơn giản như chào, đi bước nhỏ, lắc đầu, ngủ và thức dậy. Chưa tập các thế đứng lên vai.
- Tập trên sân phẳng, có người lớn theo sát, giờ tập không quá dài, nghỉ uống nước thường xuyên.
- Trước buổi rước, đi thử lộ trình, chọn đường ít xe, phân công người lớn đi kèm hai đầu đoàn.
Các thế lân đứng, lân trên cọc, lân leo cao chỉ dành cho đội có huấn luyện viên, thiết bị và người đỡ. Trẻ không nên bắt chước theo clip, kể cả khi trông có vẻ dễ.
Quay múa lân sao cho có hồn mà không cản đội lân
Cảnh múa lân lên hình đẹp nhất khi máy đặt thấp, ngang tầm đầu lân lúc lân cúi chào, để thấy mắt lân và ánh đèn lồng phía sau. Đêm Trung thu ánh sáng yếu, nên đứng gần nguồn sáng như đèn đường, đèn lồng, và giữ máy thật chắc. Quay một đoạn dài có đủ tiếng trống thường giữ được không khí tốt hơn chèn nhạc khác vào.
Ngoài cảnh múa, những chi tiết nhỏ cũng rất đáng ghi lại: bàn tay người đánh trống, đôi chân người múa đuôi thò ra dưới tấm vải, ánh mắt háo hức của trẻ con đứng xem nhìn từ phía sau. Ghép vài cảnh cận như vậy với một đoạn toàn cảnh, bạn có một đoạn phim kể được cả không khí đêm hội.
Đừng đứng chắn đường đi của đội lân, đừng bật đèn flash vào mắt người múa đầu. Khi lân lấy thưởng trên cao, người quay nên lùi lại cùng đám đông, không chen vào khoảng trống cần cho người đỡ. Nếu đội lân là trẻ em của khu phố khác, hỏi người lớn phụ trách trước khi quay cận mặt các em và trước khi đăng.
Câu hỏi thường gặp
Múa lân và múa sư tử có giống nhau không?
Hai hình thức có nhiều điểm gần nhau như hai người trong một bộ, nhạc trống, động tác mô phỏng con vật. Tuy vậy, hình dáng đầu, cách trang trí và phong cách múa khác nhau tuỳ truyền thống từng vùng. Người Việt quen gọi chung là múa lân trong đời sống hằng ngày.
Đầu lân nặng bao nhiêu?
Tuỳ chất liệu và kích cỡ. Đầu lân thiếu nhi làm bằng tre và giấy bồi khá nhẹ, còn đầu lân biểu diễn lớn nặng hơn đáng kể. Khi chọn cho trẻ, hãy cho trẻ đội thử vài phút xem có thoải mái không thay vì chỉ nhìn kích cỡ.
Trẻ mấy tuổi có thể tham gia đội lân?
Không có tuổi cố định. Trẻ nhỏ có thể cầm đèn, gõ chập chả, đóng ông Địa; trẻ lớn hơn, đã khoẻ và hiểu nhịp, mới múa đầu và đuôi. Người lớn phụ trách nên hỏi ý cha mẹ và để ý sức khoẻ từng em.
Vì sao ông Địa luôn cười và bụng to?
Ông Địa là nhân vật hài trong đội lân, hình ảnh mặt cười và bụng phệ tạo cảm giác vui vẻ, no đủ. Vai trò của ông là dẫn đường, trêu lân, làm khán giả cười. Cách hoá trang có thể khác nhau tuỳ địa phương.
Nhà có trẻ sợ tiếng trống lân thì làm sao?
Đừng ép trẻ lại gần. Cho trẻ xem từ xa hoặc từ trong nhà, giải thích đó là các anh chị đang múa, che nhẹ tai nếu cần. Nhiều trẻ quen dần sau vài lần. Nếu trẻ quá hoảng sợ, đưa trẻ ra chỗ yên tĩnh là cách tốt nhất.
Có nên tự làm đầu lân ở nhà cho con?
Làm đầu lân nhỏ từ bìa, giấy màu, tre mỏng cùng con là hoạt động thủ công vui trước Trung thu. Chú ý không dùng vật sắc nhọn, dây thép lộ đầu, keo độc hại, và để trẻ dùng kéo dưới sự giám sát của người lớn.