Thêu tay là dùng kim kéo sợi chỉ xuyên qua mặt vải theo từng mũi nhỏ, để những mũi ấy ghép lại thành hình, thành chữ hay thành mảng màu. Mỗi mũi chỉ dài vài li, có bức thêu cần đến hàng chục nghìn mũi. Người đứng xem không thấy bức tranh hiện ra một lúc, mà thấy nó lớn lên từng chút: một cánh hoa thêm sắc, một mảng trời thêm độ sâu sau mỗi buổi ngồi.
Bài này nói về những gì bạn đang nhìn thấy khi ngồi cạnh một người thêu: khung căng vải, cách tách chỉ, mấy kiểu mũi thêu hay gặp, vì sao cảnh ấy khiến người ta bình tâm, và cách quay những đường kim nhỏ xíu cho rõ mà không làm phiền người đang làm việc cần tập trung cao. Bài không phải hướng dẫn tự học thêu.
Trước khi kim chạm vải: căng khung, can mẫu, chọn chỉ
Phần lớn việc thêu tay bắt đầu bằng căng vải lên khung. Khung tròn nhỏ dùng cho món nhỏ như khăn tay, áo; khung chữ nhật lớn bằng gỗ dùng cho tranh thêu, có khi đặt trên chân đỡ để người thợ ngồi thẳng lưng. Vải phải căng như mặt trống: chùng một chút là mũi chỉ bị nhăn, căng quá thì vải méo khi tháo khung.
Mẫu thêu thường được can hoặc vẽ mờ lên vải. Người thợ lâu năm có khi chỉ cần vài nét phác rồi tự thêu theo con mắt, nhưng với tranh phức tạp, đường can giúp giữ đúng tỉ lệ. Những nét ấy sẽ bị mũi chỉ phủ kín, người xem tranh xong không còn thấy.
Chọn chỉ là cả một việc riêng. Một sợi chỉ thêu thường gồm nhiều sợi con xoắn lại; người thêu tranh mịn hay tách ra chỉ lấy một hai sợi con, thậm chí mảnh hơn, để mặt tranh lên được những chỗ chuyển màu rất nhẹ. Cảnh người thợ kéo một sợi chỉ dài ra, se nhẹ đầu ngón tay rồi tách đôi, tách ba, là cảnh rất đáng xem nếu bạn có ống kính cận.
Nhìn trên bàn người thêu, bạn thường thấy hàng chục cuộn chỉ chỉ khác nhau một chút màu. Một mảng lá xanh có khi dùng năm sáu tông xanh để có sáng tối. Đó là lý do bức thêu đẹp trông như có ánh sáng bên trong.
Mấy kiểu mũi thêu bạn hay thấy khi ngồi xem
Mũi đột (mũi lùi). Kim đi tới một bước rồi lùi lại nối liền mũi trước, tạo đường viền liền nét. Hay dùng để vẽ đường bao, cành cây, chữ.
Mũi bạt (mũi phủ kín). Các mũi chỉ nằm song song sát nhau phủ kín một mảng, như tô màu bằng chỉ. Nhìn mũi bạt hiện ra giống như xem một mảng màu được quét dần.
Mũi đâm xô. Các mũi dài ngắn so le, đan cài vào nhau để chuyển màu mượt từ đậm sang nhạt. Đây là mũi giúp tranh thêu có độ chuyển sáng tối; tên gọi có thể khác theo nơi.
Mũi thắt nút. Chỉ quấn quanh kim vài vòng rồi đâm xuống, tạo một nút nhỏ nổi lên. Dùng cho nhuỵ hoa, mắt chim. Xem tay quấn chỉ quanh kim nhanh và gọn là một khoảnh khắc nhỏ dễ thương.
Mũi xích. Các vòng chỉ móc vào nhau như mắt xích, thành đường nổi. Hay gặp trên đồ thêu dân dụng và hoa văn.
Mũi chữ thập. Hai mũi chéo bắt nhau thành dấu nhân trên vải có ô. Đây là kiểu thêu nhiều người tự làm ở nhà, nhịp đều và dễ nhìn.
Vì sao xem thêu tay lại dễ chịu đến vậy
Thêu là một trong những nghề chậm nhất mà mắt người vẫn theo được. Mỗi lần kim đi lên, sợi chỉ kéo một tiếng sột rất khẽ, rồi kim lại cắm xuống. Nhịp ấy lặp lại đều, không vội, và người xem bất giác thở chậm theo.
Điều thứ hai là sự tương phản giữa cái nhỏ và cái lớn. Mỗi mũi chỉ gần như không đáng kể, nhưng xem lâu một chút, bạn thấy cánh hoa đã khác. Nhiều người thích xem các đoạn tua nhanh cả buổi thêu chính vì lúc ấy họ mới thấy rõ hàng nghìn mũi nhỏ đã làm nên cái gì.
Điều thứ ba là bàn tay người thêu. Ngón tay cái và ngón trỏ cầm kim rất nhẹ, tay dưới khung đón kim và đẩy lên, hai tay phối hợp như đang trò chuyện với nhau. Với người lớn tuổi đã thêu nhiều năm, những động tác ấy gần như không cần nhìn.
Cũng có người thấy xem thêu dễ chịu vì nó là một việc không ồn ào, không có lửa, không có tiếng máy. Chỉ cần ánh sáng cửa sổ, một cái ghế và sự kiên nhẫn. Một đoạn phim thêu tay giữ tiếng tự nhiên có thể là thứ nghe rất êm vào buổi tối.
Ánh sáng, đôi mắt và tư thế của người thêu
Nếu để ý, bạn sẽ thấy người thêu hay chọn chỗ ngồi gần cửa sổ, quay lưng hoặc nghiêng người về phía nguồn sáng. Ánh sáng ban ngày giúp nhìn đúng màu chỉ, nhất là khi hai tông màu chỉ chênh nhau rất ít. Nhiều người thêu buổi tối thì dùng thêm đèn bàn ánh trắng, đặt chếch để bóng tay không đổ lên chỗ đang thêu.
Thêu lâu rất mỏi mắt và mỏi cổ. Người thêu có kinh nghiệm thường ngồi lưng thẳng, khung đặt trên chân đỡ ngang tầm ngực, thỉnh thoảng ngẩng lên nhìn xa một lúc rồi mới làm tiếp. Khi bạn đến xem đúng lúc họ đang nghỉ mắt, đó là lúc thích hợp để hỏi chuyện, chứ không phải lúc kim đang đi giữa một mảng màu khó.
Một chi tiết nhỏ người xem hay bỏ qua là cái đê bọc ngón tay. Với vải dày hoặc khi cần đẩy kim qua nhiều lớp, người thêu dùng đê để đẩy đầu kim mà không đau tay. Có người lại thêu bằng cả hai tay, một tay trên mặt khung, một tay dưới khung, chuyền kim qua lại nhịp nhàng như hai người cùng làm.
Những chi tiết ấy đáng đưa vào đoạn phim hơn là chỉ quay mặt tranh. Người xem sẽ hiểu rằng phía sau một bức thêu là cả một cách ngồi, cách nhìn, cách giữ sức của người làm nghề.
Quay người thêu sao cho rõ mà không làm phiền
Đường kim thêu rất nhỏ, quay không khéo chỉ ra một khung hình mờ, mà đến quá gần lại làm người thợ khó chịu. Một vài nguyên tắc:
- Xin phép và hỏi lúc nào tiện. Thêu cần tập trung; có lúc người thợ đang thêu đoạn chuyển màu khó, không muốn bị nhìn chằm chằm. Hỏi họ xem đoạn nào quay được.
- Đứng chéo bên cạnh, không đứng trước mặt khung. Đứng trước khung sẽ che ánh sáng, và ánh sáng là thứ người thêu cần nhất.
- Dùng chế độ phóng cận thay vì dí máy lại gần. Đặt máy cách khung một khoảng, phóng gần vừa đủ để thấy mũi kim. Nếu điện thoại có chế độ chụp cận, thử trước ở một góc khung không ai làm việc.
- Giữ máy thật vững. Ở khoảng cận, rung tay một chút là hình nhoè. Tì khuỷu tay lên bàn hoặc dùng giá đỡ nhỏ.
- Tua nhanh cả buổi thêu. Nếu người thợ đồng ý để máy đứng yên một chỗ, một đoạn tua nhanh vài giờ thêu thường đẹp hơn nhiều đoạn quay lẻ.
- Không chạm vào mặt tranh. Tay có dầu, có mồ hôi làm bẩn chỉ sáng màu. Muốn xem kỹ, nhờ người thợ nghiêng khung cho xem.
Quay từ mặt dưới khung cũng là một góc thú vị: bạn sẽ thấy sợi chỉ được nối, được giấu đầu ra sao. Nhưng nhiều người thêu coi mặt trái là chỗ riêng, nên chỉ quay khi họ đồng ý.
Chia sẻ tranh thêu đang làm: những điều nên tránh
Tranh thêu thường là tác phẩm có mẫu riêng. Mẫu ấy có thể do chính người thợ vẽ, có thể là mẫu của xưởng, cũng có thể dựa theo một bức ảnh hay bức tranh có tác giả. Khi đăng một tấm ảnh cận cả bức tranh, bạn vô tình làm lộ mẫu. Hỏi người thợ trước khi đăng toàn bộ mặt tranh; nhiều khi họ muốn chỉ để lộ một góc.
Về quyền tác giả, Luật Sở hữu trí tuệ bảo hộ tác phẩm mỹ thuật, nhưng ai là người giữ quyền với một bức thêu cụ thể là chuyện phải xem từng trường hợp. Nguyên tắc dễ làm theo là ghi rõ ai thêu, ai vẽ mẫu nếu biết, và không dùng ảnh tranh người khác để bán hàng. Gặp chuyện cụ thể thì nên hỏi luật sư, chẳng hạn qua AI Cố Vấn.
Đừng thêm vào chú thích những con số bạn không kiểm được như "bức này thêu mất ba năm", "hai trăm nghìn mũi" nếu người thợ không nói vậy. Những con số ấy rất dễ được chia sẻ lại và thành sai lệch.
Còn một điều nhỏ: người thêu lâu năm thường mỏi mắt, mỏi vai. Đứng xem đừng hỏi chuyện quá dài, đừng nhờ họ thêu thử cho mình xem một kiểu mũi mới chỉ để quay. Thời gian của họ là thứ làm ra bức tranh.
Thêu tay và thêu máy: xem để phân biệt
Ngày nay nhiều đồ thêu được làm bằng máy thêu vi tính, chạy theo tệp mẫu. Máy thêu nhanh và đều, rất hợp với logo, hoa văn lặp lại. Thêu tay thì chậm, mỗi mũi có khi dài ngắn khác nhau, chỗ chuyển màu mềm hơn và mặt sau ít khi đều như máy.
Khi xem một bức thêu, mấy dấu hiệu thường được nhắc để phân biệt là: mặt trái của thêu tay có đầu chỉ được giấu, đường đi chỉ không thật đều; thêu máy thường có lớp lót phía sau và các mũi đều tăm tắp. Tuy vậy, thợ tay giỏi có thể thêu rất đều, và máy hiện đại cũng mô phỏng được độ so le, nên đừng dựa vào một dấu hiệu duy nhất để kết luận.
Cả hai đều có chỗ đứng. Điều quan trọng khi chia sẻ là ghi đúng điều bạn biết: thấy tận mắt người ta thêu tay thì nói là thêu tay, chỉ thấy món đồ thành phẩm thì nói là "trông như" hoặc hỏi người bán.
Nếu bạn dẫn trẻ đi xem, đây cũng là chuyện hay để trò chuyện: vì sao cùng một bông hoa mà làm bằng tay lại lâu đến vậy, và vì sao người ta vẫn chọn làm tay dù có máy.
Câu hỏi thường gặp
Một bức tranh thêu tay mất bao lâu để hoàn thành?
Rất khác nhau, từ vài ngày với món nhỏ như khăn tay đến nhiều tháng với tranh lớn, nhiều màu, chỉ tách mảnh. Thời gian còn phụ thuộc người thêu làm toàn thời gian hay làm lúc rảnh. Nên hỏi chính người thợ thay vì đoán.
Vì sao thợ thêu phải tách chỉ ra nhỏ như vậy?
Sợi chỉ mảnh cho mũi thêu mịn và chuyển màu mượt, nhất là ở mặt người, lông thú, mây trời. Chỉ to hơn thì nhanh hơn nhưng mặt tranh thô hơn. Tuỳ món mà người thợ chọn độ mảnh, không có một chuẩn chung cho mọi bức.
Quay tranh thêu bằng điện thoại sao cho rõ đường kim?
Đứng chéo cạnh khung, dùng ánh sáng cửa sổ, phóng cận vừa phải thay vì đưa máy sát, tì tay cho vững. Lấy nét vào mũi kim, khoá phơi sáng để hình không chớp sáng tối khi tay người thợ đi qua.
Đăng ảnh tranh thêu của người khác có sao không?
Nên hỏi người thêu trước, ghi rõ tên họ nếu họ muốn, và không dùng ảnh ấy để bán hàng. Mẫu tranh có thể là tác phẩm có quyền tác giả. Trường hợp có tranh chấp cụ thể thì cần hỏi luật sư.
Có nên để trẻ nhỏ cầm kim thử thêu không?
Trẻ lớn hơn một chút có thể thử với kim đầu tù, vải lưới thưa và người lớn ngồi cạnh. Với trẻ nhỏ, xem và kể chuyện về bức tranh là đủ. Không nên so sánh mũi thêu của trẻ với người khác hay chấm điểm.