Nhảy sạp, còn gọi là múa sạp, là điệu múa trong đó nhiều người ngồi hai bên cầm những cặp sào tre dài, gõ xuống thanh đòn kê và chụm vào nhau theo nhịp, còn người múa bước nhảy vào giữa các khoảng trống lúc sào mở và nhấc chân ra lúc sào khép. Điệu múa này thường được nhắc tới gắn với đồng bào Thái và một số dân tộc ở vùng núi phía Bắc, nay xuất hiện rộng rãi ở lễ hội, sân trường, các buổi sinh hoạt tập thể.
Sức hút của nhảy sạp nằm ở sự phối hợp giữa hai nhóm: người gõ giữ nhịp như dàn nhạc, người múa hoà vào nhịp đó bằng đôi chân. Mục từ này giải thích cấu tạo của sạp, nhịp gõ phổ biến, cách bước vào sạp cho người mới, cách tổ chức tập cho lớp học và những lưu ý để không ai bị kẹp chân.
Sạp gồm những gì và nhịp gõ ra sao
Một bộ sạp đơn giản gồm hai thanh tre to đặt song song dưới đất làm đòn kê, và nhiều cặp sào tre dài hơn đặt ngang lên trên hai thanh đòn đó. Mỗi cặp sào có hai người ngồi hoặc quỳ ở hai đầu, mỗi tay cầm một sào. Khi gõ, họ tách hai sào ra và gõ xuống thanh đòn, rồi chụm hai sào vào nhau, tạo tiếng tre giòn và đều.
Nhịp gõ có nhiều biến thể tuỳ địa phương và tuỳ bài nhạc đệm. Một kiểu nhịp phổ biến mà nhiều nơi dạy cho người mới là hai nhịp gõ xuống đòn khi sào đang mở, rồi một nhịp chụm sào lại. Người múa lợi dụng hai nhịp mở để đặt chân vào khoảng trống, và nhấc chân ra ngoài hoặc đứng trên hai bên trước nhịp chụm.
Khi nhiều cặp sào cùng gõ đồng loạt, sàn múa biến thành một lưới ô vuông mở ra khép lại liên tục. Người múa giỏi đi qua cả lưới đó theo hàng, theo cặp, theo vòng tròn, vừa bước vừa giữ dáng tay, dáng người theo phong cách múa của dân tộc mình.
Nhạc đệm có thể là tiếng khèn, tiếng trống, tiếng hát hoặc đơn giản chỉ tiếng tre. Ở sân trường, nhiều nơi dùng nhạc có nhịp rõ để học sinh dễ theo.
Vì sao nhảy sạp đẹp mắt
Âm thanh và hình ảnh khớp nhau. Mỗi tiếng tre vang lên đúng lúc một bàn chân rời khỏi khe sào. Người xem vừa nghe vừa thấy nhịp, giống như xem một bản nhạc được trình diễn bằng cơ thể.
Cảm giác hồi hộp vừa đủ. Sào khép lại rất nhanh, ai cũng tự hỏi chân người múa có kịp rút ra không. Khi cả hàng người bước nhịp nhàng, sự hồi hộp chuyển thành cảm giác thán phục.
Tinh thần cộng đồng. Nhảy sạp không có ngôi sao. Người gõ, người múa, người vỗ tay đứng xem đều là một phần của màn trình diễn. Ở lễ hội, khách thường được mời vào thử, ngã nghiêng rồi cùng cười.
Màu sắc trang phục. Khi múa trong lễ hội, váy áo truyền thống, khăn đội đầu, những chuyển động tay mềm mại tạo nên khung hình rực rỡ, nhất là lúc nắng chiều hay ánh lửa đêm.
Dễ tham gia mà khó thạo. Người mới có thể học bước cơ bản trong một buổi, nhưng để múa đẹp, đổi hướng, đổi bước khi nhịp nhanh dần thì cần nhiều buổi tập. Khoảng cách đó khiến ai đã thử cũng nể người múa giỏi.
Bước vào sạp lần đầu: cách học cho người mới
Người mới nên học theo thứ tự, bắt đầu ngoài sạp rồi mới vào trong, và luôn với nhịp chậm.
- Đứng ngoài, nghe nhịp gõ chậm, vỗ tay theo cho tới khi đoán được lúc nào sào mở, lúc nào sào chụm.
- Tập bước ngoài sạp trên mặt đất: bước, bước, nhấc chân theo nhịp mở, mở, chụm. Có thể kẻ hai vạch phấn trên sân để giả làm sào.
- Người gõ đặt sào nằm yên, người múa tập bước qua các khe sào đứng yên để quen khoảng cách.
- Người gõ chỉ gõ một cặp sào, rất chậm. Người múa bước vào khe khi sào mở, bước thêm một nhịp, rồi nhảy ra hai bên hoặc bước sang khe kế tiếp trước nhịp chụm.
- Tăng dần số cặp sào, sau đó mới tăng tốc độ. Người gõ báo trước khi định đổi nhịp.
- Khi đã vững, tập dáng tay và hướng người theo bài múa, rồi tập theo hàng, theo cặp.
Người gõ cũng cần được dạy: gõ đều, chụm vừa phải chứ không đập mạnh, và luôn nhìn chân người múa. Người gõ giỏi là người biết dừng tay khi thấy người múa lúng túng.
Người gõ sạp: vai trò thường bị xem nhẹ
Nhìn màn nhảy sạp, ánh mắt người xem dồn vào người múa. Nhưng người gõ mới là người quyết định màn múa đẹp hay vụng, an toàn hay nguy hiểm. Họ phải giữ nhịp đều trong nhiều phút, tay trái tay phải đồng bộ, và đồng bộ với tất cả những người gõ khác trên cùng bộ sạp.
Tư thế gõ thường là ngồi xổm, quỳ hoặc ngồi bệt ở hai đầu sào. Sau một lúc, chân tê, lưng mỏi, tay mỏi, nên các đội nhảy sạp thường đổi người gõ. Người gõ cũng cần quan sát: nhìn chân người múa, nhìn người gõ đối diện để giữ sào ngang bằng, và nghe nhạc để đổi tốc độ cùng lúc với cả nhóm.
Ở nhiều nơi, người gõ vừa gõ vừa hát hoặc hô nhịp, tạo không khí cho cả buổi. Với lớp học, cho học sinh lần lượt làm người gõ là cách hay để các em hiểu rằng một màn trình diễn đẹp cần những người đứng phía sau làm thật chuẩn, không chỉ người đứng giữa.
Các kiểu bước và đội hình thường gặp
Bước sạp có nhiều biến thể, mỗi đội, mỗi địa phương có cách riêng. Dưới đây là những kiểu thường được dạy cho người mới sau khi đã quen bước cơ bản:
- Bước đôi trong khe: hai chân lần lượt đặt vào khe khi sào mở, rồi nhảy dạng hai chân ra ngoài hai sào khi sào khép.
- Bước chéo: người múa đi chéo qua các khe sào theo đường dích dắc, đòi hỏi tính trước khe tiếp theo.
- Đi theo cặp: hai người nắm tay, cùng bước vào một khe hoặc hai khe kế nhau, giữ nhịp cho nhau.
- Đi theo hàng: cả hàng người nối đuôi đi qua toàn bộ sạp, người sau theo nhịp người trước, nhìn từ xa rất đẹp.
- Vòng tròn quanh sạp: người múa đi vòng ngoài rồi lần lượt vào sạp, thường dùng ở lễ hội khi mời khách cùng tham gia.
Mỗi kiểu nên tập chậm với ít cặp sào trước. Khi tăng tốc, người gõ và người múa cần thống nhất tín hiệu, ví dụ tiếng hô hoặc tiếng trống, để không ai bị bất ngờ.
Giữ an toàn khi nhảy sạp
Rủi ro thường gặp nhất là bị kẹp bàn chân, mắt cá giữa hai sào, hoặc vấp ngã khi nhịp quá nhanh. Bảng dưới gom các điểm cần chú ý cho cả người múa lẫn người gõ.
| Vấn đề | Cách phòng | Khi xảy ra |
|---|---|---|
| Kẹp chân giữa hai sào | Gõ chậm khi có người mới, không chụm mạnh, người gõ nhìn chân người múa | Dừng gõ ngay, kiểm tra mắt cá, chườm lạnh nếu sưng |
| Vấp ngã | Mặt sân phẳng, khô; sào thẳng, không nứt | Dừng cả nhóm, đỡ người ngã ra khỏi sạp |
| Trượt chân | Đi giày mềm đế bám hoặc chân trần trên sàn sạch, không đi dép lê | Lau khô sàn, kiểm tra lại giày |
| Sào tre dằm, nứt | Kiểm tra, chà nhẵn sào trước buổi tập | Thay sào hỏng, rửa và sát trùng vết dằm |
| Mệt, say nắng | Tập ở chỗ râm mát, nghỉ xen kẽ, đổi vai gõ và múa | Đưa vào chỗ mát, uống nước, theo dõi |
Trẻ nhỏ nên bắt đầu với sào nhẹ, gõ thật chậm, và có giáo viên hoặc người lớn đứng sát. Nếu bị kẹp chân mà đau nhiều, không đi lại được hoặc sưng to, cần đưa đi khám để kiểm tra chấn thương.
Tôn trọng văn hoá khi tham gia và quay nhảy sạp
Nhảy sạp là một phần đời sống văn hoá của cộng đồng đã sáng tạo và gìn giữ nó. Khi được mời tham gia ở lễ hội, bản làng, hãy làm theo hướng dẫn của người tổ chức, không giẫm lên sào, không đùa nghịch làm hỏng nhịp của người khác. Nếu mặc trang phục truyền thống được cho mượn, giữ gìn cẩn thận và trả lại đúng cách.
Khi quay, góc đẹp nhất thường là từ một bên, hơi cao, để thấy trọn lưới sào và bước chân người múa; hoặc góc thấp sát mặt đất để thấy bàn chân rút ra ngay trước khi sào khép, quay chậm sẽ rất ấn tượng. Hỏi ý người múa và người tổ chức trước khi quay cận mặt, nhất là với người lớn tuổi và trẻ em trong bản.
Khi chia sẻ, mô tả đúng đây là nhảy sạp trong dịp nào, ở đâu theo cách chung, tránh những lời bình chế giễu trang phục, giọng nói hay phong tục. Một đoạn phim được giới thiệu tử tế giúp nhiều người hiểu và quý hơn nét đẹp của một cộng đồng.
Nhảy sạp ở sân trường và các buổi sinh hoạt tập thể
Nhiều trường học đưa nhảy sạp vào hoạt động ngoại khoá, hội trại, ngày hội văn hoá dân tộc. Lý do dễ hiểu: dụng cụ đơn giản, một lớp học đông vẫn tham gia được cùng lúc, và nó giúp học sinh làm quen với văn hoá các dân tộc qua vận động thay vì chỉ qua sách vở.
Cách tổ chức hiệu quả là chia lớp thành nhóm gõ và nhóm múa, đổi vai sau mỗi lượt. Bạn nào ngại múa có thể bắt đầu ở vị trí gõ, vừa học nhịp vừa quan sát bạn mình. Giáo viên nên giới thiệu ngắn về nguồn gốc điệu múa, ý nghĩa trong đời sống cộng đồng, để học sinh hiểu mình đang tham gia một nét văn hoá chứ không chỉ là một bài thể dục.
Giữ tinh thần vui: không loại bạn bị vấp ra ngoài, không chấm điểm ai nhảy giỏi hơn, khen sự cố gắng và tinh thần phối hợp của cả nhóm. Với các buổi sinh hoạt ở cơ quan, khu dân cư, nhảy sạp cũng là cách phá băng tự nhiên giữa những người chưa quen nhau.
Câu hỏi thường gặp
Nhảy sạp và múa sạp có phải là một không?
Trong cách gọi thông thường, hai tên này thường chỉ cùng một điệu múa với sào tre. Cách gọi, nhịp gõ và động tác có thể khác nhau tuỳ dân tộc và địa phương, nên khi tìm hiểu sâu, bạn nên hỏi người trong cộng đồng hoặc tài liệu văn hoá chính thức.
Một bộ sạp cần bao nhiêu sào tre?
Tuỳ quy mô. Một bộ tập cho nhóm nhỏ có thể chỉ gồm hai thanh đòn và hai, ba cặp sào. Bộ sạp lễ hội có thể dài hơn nhiều với hàng chục người gõ. Người mới nên bắt đầu với ít cặp sào để dễ theo nhịp.
Có nên nhảy sạp bằng chân trần không?
Trên sàn sạch, phẳng, không dằm, nhiều nơi múa chân trần để cảm nhận nhịp tốt hơn. Ở sân xi măng nóng, có sỏi hoặc sào dễ dằm thì nên đi giày mềm đế bám. Tuyệt đối không đi dép lê vì dễ tuột, dễ vướng sào.
Vì sao nhảy sạp hay bị kẹp chân?
Thường do người múa chậm nhịp, hoặc người gõ chụm sào quá mạnh và nhanh so với trình độ người múa. Bắt đầu thật chậm, người gõ nhìn chân người múa và dừng khi thấy lúng túng sẽ giảm đáng kể rủi ro này.
Học sinh tiểu học có nhảy sạp được không?
Được, nếu dùng sào nhẹ, gõ chậm, ít cặp sào và có giáo viên theo sát. Các em nhỏ thường rất thích vai người gõ. Tập trong thời gian ngắn, nghỉ xen kẽ và chọn chỗ râm mát khi trời nóng.
Có cần nhạc khi nhảy sạp không?
Không bắt buộc. Tiếng sào tre tự nó đã là nhịp. Nhạc khèn, trống hoặc bài hát có nhịp rõ giúp không khí vui hơn và giúp người gõ giữ tốc độ đều. Ở lễ hội, nhạc thường gắn với văn hoá của cộng đồng tổ chức.