HayLuon.comHay Luôn
Đôi tay người làm nghề

Tráng bánh cuốn trên nồi hơi: một muôi bột, vài giây và lá bánh nhấc bằng que tre

Lá bánh cuốn chín trên mặt vải căng như thế nào, vì sao cảnh tráng bánh buổi sáng làm người ta đứng xem, và quay ở hàng bánh sao cho an toàn, lịch sự.

Steam rising from a cloth-covered pot as a cook lifts a thin rice sheet with a flat bamboo stick at an early morning street stall in Hải Phòng, face hidden

Tráng bánh cuốn là đổ một lớp bột gạo loãng lên mặt vải căng trên nồi nước sôi, đậy vung cho hơi nước làm chín trong vài chục giây, rồi dùng que tre dẹt nhấc lá bánh mỏng ra. Cả lượt chỉ một chớp, nhưng ở nhiều hàng bánh buổi sáng, khách đứng chờ thường không nhìn điện thoại mà nhìn đôi tay người tráng: muôi bột xoay một vòng, vung đậy lại, mở ra, que tre lách xuống, lá bánh trong như giấy bóng được vắt lên mâm.

Bài này nói về chuyện gì xảy ra trên mặt vải ấy, vì sao người xem thấy cuốn hút, và cách đứng xem, quay ở hàng bánh cho an toàn, lịch sự. Công thức pha bột, làm nhân, nước chấm thuộc chuyện bếp núc riêng, bài chỉ nhắc khi cần để hiểu cảnh mình đang xem.

Một lượt tráng bánh diễn ra thế nào

Mỗi hàng có cách làm và đồ nghề hơi khác nhau, nhưng một lượt tráng thủ công thường đi qua các nhịp sau:

  1. Khuấy lại bột. Bột gạo pha loãng dễ lắng, nên trước mỗi lượt người tráng khuấy nhẹ thùng bột cho đều.
  2. Phết dầu hoặc lau mặt vải. Một số hàng quệt một chút dầu lên mặt vải để bánh không dính, có hàng không cần.
  3. Đổ và láng bột. Một muôi bột đổ xuống giữa, đáy muôi xoay vòng tròn láng bột thành một lớp mỏng đều phủ mặt vải.
  4. Đậy vung. Vung chụp xuống, hơi nước từ nồi bên dưới xuyên qua lớp vải làm chín bột. Thời gian tính bằng giây và người tráng canh bằng thói quen.
  5. Mở vung, nhấc bánh. Que tre dẹt lách dưới mép lá bánh, xoay nhẹ một vòng rồi nhấc cả lá lên, trải ra mâm hoặc thớt đã quệt dầu.
  6. Rắc nhân và cuộn. Với bánh cuốn có nhân, thịt băm, mộc nhĩ được rắc lên rồi gấp mép, cuộn lại; bánh cuốn không nhân thì gấp hoặc cuộn trơn.

Ở những hàng đông khách, người tráng có khi làm hai ba nồi cùng lúc, lượt này đang chín thì đã đổ bột nồi kia. Nhìn cái nhịp luân phiên ấy là phần nhiều người thấy hay nhất.

Chuyện gì xảy ra trên mặt vải trong vài chục giây

Bột bánh cuốn chủ yếu là bột gạo tẻ pha với nước, có nơi pha thêm một ít bột năng hay bột khác để lá bánh dai hơn; tỉ lệ là bí quyết riêng từng nhà. Khi hơi nước nóng chạm vào lớp bột mỏng, tinh bột trong hạt bột hút nước và trương lên, chuyển từ dạng lỏng đục sang một lớp gel trong. Hiện tượng này được gọi là hồ hoá tinh bột, cũng là chuyện xảy ra khi bạn nấu cơm hay nấu cháo.

Vì lớp bột rất mỏng, chỉ cần một khoảng ngắn là chín. Chín quá thì lá bánh khô, giòn mép và dễ rách; chưa đủ thì bánh nhão, dính vào que. Nhìn kỹ, bạn sẽ thấy người tráng mở vung đúng lúc lớp bột vừa chuyển từ đục sang trong, có khi phồng lên vài bọt nhỏ.

Mặt vải là chỗ quan trọng không kém. Vải được căng thật phẳng trên miệng nồi, đủ thưa để hơi nước lên được, đủ mịn để bột không lọt. Nếu vải chùng, bột dồn vào giữa, lá bánh dày mỏng không đều. Người bán lâu năm rất kỹ khoản căng vải, thay vải và giữ cho mặt vải sạch.

Nhiều hàng ngày nay dùng nồi tráng kiểu mới, khay inox hoặc máy tráng cuộn liên tục. Lá bánh ra đều và nhanh, phù hợp với lượng khách lớn. Cảnh que tre và mặt vải thì vẫn là thứ nhiều người tìm để xem vì nó cho thấy rõ bàn tay người làm.

Vì sao người ta mê xem tráng bánh cuốn

Một biến đổi trọn vẹn trong vài giây. Từ chất lỏng đục thành một lá bánh trong, mềm, mỏng. Ít có cảnh bếp nào cho thấy rõ và nhanh đến vậy sự thay đổi của một nguyên liệu.

Động tác que tre. Cái lách và xoay của que tre là động tác khó, cần đúng góc, đúng lực. Làm đẹp thì lá bánh nhấc lên nguyên vẹn, làm hỏng thì rách ngay. Người xem chờ đúng khoảnh khắc ấy.

Hơi nước và ánh sáng sớm. Hàng bánh cuốn thường bán buổi sáng, hơi nước bốc lên trong ánh sáng xiên rất ăn hình. Đây cũng là một phần lý do cảnh này hay xuất hiện trong ảnh, phim về đời sống phố phường.

Nhịp lặp lại đều đặn. Khuấy, đổ, đậy, mở, nhấc, cuộn. Nhịp đều như máy nhưng lại do người làm, có lúc nhanh lúc chậm theo dòng khách.

Mùi và tiếng. Tiếng vung kim loại, tiếng nước sôi lục bục, mùi gạo chín. Ai từng đứng chờ bánh cuốn buổi sáng đều nhớ cái mùi ấy.

Đứng xem và quay ở hàng bánh cho an toàn

Bếp tráng bánh là bếp nóng, nhiều hơi, chỗ đứng chật và người làm thì đang bận bán. Mấy nguyên tắc:

  • Hơi nước bỏng hơn bạn nghĩ. Lúc mở vung, một luồng hơi nóng phụt lên. Đừng chìa tay hay đưa điện thoại sát ngay trên miệng nồi. Hơi nước đọng trên ống kính cũng làm hình mờ.
  • Đứng chéo, đừng chắn lối đi của người bán. Người tráng cần xoay người lấy bột, đặt bánh. Đứng chéo phía trước, lùi lại nửa bước, phóng gần nếu cần.
  • Xin phép một câu, mua một phần. Đứng quay mà không mua dễ gây khó chịu, nhất là giờ đông khách. Hỏi "Cho cháu quay đôi tay cô tráng bánh được không ạ" rồi gọi một phần là cách lịch sự.
  • Không quay mặt khách đang ăn. Khung hình chỉ nên có nồi, vải, que tre và đôi tay người tráng.
  • Chọn lúc vắng khách. Nếu muốn quay lâu hoặc quay nhiều góc, đến lúc vãn khách và hỏi trước.
  • Cẩn thận với trẻ nhỏ. Nồi nước sôi và bếp than, bếp gas đặt thấp ngang tầm trẻ. Giữ trẻ lùi xa, không để trẻ chạm vào vung.

Quay chậm rất hợp với khoảnh khắc nhấc lá bánh; quay thường thì nên giữ trọn một vòng từ lúc đổ bột đến lúc cuộn để người xem thấy đủ nhịp.

Đồ nghề quanh nồi tráng: nhìn để hiểu

Một gánh hay một quầy tráng bánh cuốn thủ công thường có mấy món chính: một nồi nước sôi lớn bên dưới, mặt vải căng trên miệng nồi bằng một vòng khung, cái vung chụp bằng nhôm hoặc vật liệu khác tuỳ nơi, một thùng bột kèm cái muôi, que tre dẹt, và một mâm hoặc thớt quệt dầu để đặt lá bánh. Bếp bên dưới có thể là bếp than, bếp củi hay bếp gas tuỳ nơi.

Cái vung là thứ ít ai để ý nhưng lại quyết định nhiều. Vung kín giữ hơi làm bột chín đều; vung hở thì mặt bánh khô trước, đáy bánh chưa chín. Ở vài nơi, người ta làm vung bằng nan tre đan rồi phủ kín, nhẹ tay và ít đọng nước. Bạn có thể hỏi người bán vì sao họ chọn loại vung ấy, đó thường là câu chuyện thú vị.

Nồi nước bên dưới phải sôi liên tục. Người tráng thỉnh thoảng châm thêm nước nóng để nồi không cạn, và để ý lửa đủ mạnh mà không làm nước trào lên mặt vải. Một lượt bánh hỏng nhiều khi chỉ vì hơi yếu đi một chút.

Nhìn được những thứ ấy, bạn sẽ thấy cảnh tráng bánh không chỉ là động tác tay, mà là cả một hệ thống nhỏ được người bán điều khiển cùng lúc: lửa, nước, hơi, bột, vải và que. Đó cũng là lý do người mới học tráng thường hỏng cả chục lá đầu tiên trước khi làm ra một lá trọn vẹn.

Khi quay, một khung hình rộng một chút cho thấy cả nồi, vung, thùng bột và đôi tay sẽ giúp người xem hiểu bối cảnh, trước khi chuyển sang cận cảnh que tre và lá bánh.

Khi đăng: tôn trọng người bán và đừng biến cảnh thành lời rao

Hàng bánh là sinh kế của người ta. Nếu đăng kèm tên hàng, địa chỉ, giá bán mà không hỏi, bạn có thể vô tình kéo về một đám đông người đến quay, người bán không kịp làm. Cũng có người không muốn bị nhận ra. Tốt nhất là hỏi họ có muốn ghi gì không.

Tránh những câu chú thích kiểu "rẻ nhất phố", "ngon nhất vùng", "bao nhiêu năm không đổi giá" khi bạn không kiểm được. Những câu ấy biến một cảnh đẹp thành một lời rao, và nếu sai thì người chịu điều tiếng lại là người bán.

Cũng đừng bình luận chuyện vệ sinh hay cách làm của người ta chỉ dựa trên vài giây phim. Nếu thật sự thấy điều gì không ổn về an toàn thực phẩm, đó là chuyện để báo đúng nơi có thẩm quyền chứ không phải để quay cho nhiều người xem.

Nếu muốn giữ một kỷ niệm, một tấm ảnh hơi nước bốc lên quanh đôi tay và que tre thường đủ nói về cả buổi sáng. Không cần mặt người, không cần tên quán.

Bánh cuốn, bánh ướt và những lá bánh hấp khác

Ở miền Bắc, bánh cuốn thường có nhân thịt và mộc nhĩ, ăn với chả và nước chấm. Ở miền Nam và miền Trung, bánh ướt hay được tráng cùng kiểu, có khi không nhân, ăn với nhiều món khác. Tên gọi, cách ăn và nước chấm thay đổi theo vùng, theo nhà.

Cùng nguyên lý hấp chín lớp bột mỏng trên mặt vải, còn có bánh tráng phơi sương, bánh đa nem, bánh phở tráng tay, mỗi loại khác nhau ở thành phần bột, độ dày và cách xử lý sau khi tráng. Lá bánh phở hay bánh đa có khi còn đem phơi, đem cắt. Mỗi cảnh ấy có cái hay riêng để xem.

Nếu bạn đi xa và gặp một hàng tráng bánh, đừng vội so với kiểu bánh quê mình. Hỏi người bán về cách gọi, cách ăn ở đó, bạn sẽ có một câu chuyện hay hơn bất kỳ đoạn phim nào.

Công thức chi tiết để tự tráng ở nhà là chuyện của các trang ẩm thực. Ở đây chỉ dặn một điều: nồi tráng bánh có nước sôi và hơi nóng liên tục, làm ở nhà cần chỗ đặt nồi vững và trẻ nhỏ tránh xa.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao lá bánh cuốn lại trong và mỏng như vậy?

Vì lớp bột gạo được láng rất mỏng trên mặt vải và hơi nước làm tinh bột hồ hoá thành một lớp gel trong. Bột pha loãng và tay láng đều thì lá bánh mỏng. Thành phần bột từng nhà khác nhau nên độ trong, độ dai cũng khác.

Que tre nhấc bánh có gì đặc biệt?

Đó thường là một thanh tre vót dẹt, đầu mỏng, mặt nhẵn để lách dưới lá bánh mà không làm rách. Người tráng quen tay chỉ cần một lần lách, một lần xoay là nhấc được cả lá. Mỗi người có que vừa tay riêng.

Quay ở hàng bánh cuốn cần chú ý gì về an toàn?

Hơi nước lúc mở vung rất nóng, đừng đưa tay hay máy sát miệng nồi. Đứng chéo, không chắn lối người bán, giữ trẻ nhỏ tránh xa nồi nước sôi và bếp. Lau ống kính nếu bị hơi nước làm mờ.

Có nên đăng tên và địa chỉ hàng bánh lên mạng không?

Chỉ khi người bán đồng ý. Có người vui vì được giới thiệu, có người ngại đông người kéo đến quay. Tránh viết những lời khen chê bạn không kiểm được như rẻ nhất hay ngon nhất.

Bánh cuốn tráng máy có kém bánh tráng tay không?

Không thể nói chung như vậy. Máy cho lá bánh đều và nhanh, hợp với nơi đông khách; tráng tay cho cảm giác thủ công và tuỳ tay người làm. Ngon hay không còn phụ thuộc bột, nhân, nước chấm và khẩu vị từng người.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138