HayLuon.comHay Luôn
Đôi tay người làm nghề

Xem thợ chuốt gốm trên bàn xoay: khối đất đứng tâm và thành bình mọc lên dưới tay

Chuốt gốm trên bàn xoay diễn ra thế nào, vì sao người xem khó rời mắt, và đứng quay ở xưởng gốm sao cho đẹp hình mà không làm phiền người thợ.

Potter shaping a tall wet clay vase on a spinning wheel in a small workshop in Bắc Ninh, potter seen from behind, clay slip on fingers, warm window light

Chuốt gốm là lúc người thợ đặt một khối đất sét ướt lên bàn xoay, ép cho nó quay tròn đều quanh trục rồi dùng tay kéo khối đất ấy thành cái bát, cái lọ hay cái bình. Cả quá trình với một món nhỏ có khi chỉ vài phút, nhưng là vài phút mà người đứng xem thường quên cả nói chuyện: khối đất méo mó bỗng tròn trịa, rồi bỗng có lòng, có miệng, có cổ, cứ như món đồ tự mọc lên từ giữa hai bàn tay.

Bài này giải thích từng nhịp của việc chuốt gốm để bạn biết mình đang xem gì, vì sao cảnh ấy dễ chịu đến vậy, và nếu muốn quay lại thì đứng ở đâu, hỏi người thợ thế nào, tránh những việc làm hỏng món đồ hoặc làm người ta khó chịu. Bài không dạy làm gốm; người muốn tự tay thử nên tìm một lớp có người hướng dẫn.

Một lượt chuốt gốm gồm những nhịp nào

Các xưởng, các vùng làm gốm có cách gọi và thứ tự hơi khác nhau, nhưng nếu đứng xem từ đầu đến cuối một món đồ, bạn thường thấy những nhịp sau:

  1. Nhồi đất. Trước khi lên bàn, đất được nhồi, đập, gập đi gập lại như nhồi bột để đẩy bọt khí ra và cho độ ẩm đều. Bọt khí sót lại là nguyên nhân hay khiến đồ nứt hoặc vỡ khi nung, nên thợ lâu năm làm bước này rất kỹ dù nó chẳng có gì để xem.
  2. Đặt đất và định tâm. Khối đất được ném hoặc ấn mạnh vào giữa mặt bàn. Bàn quay, người thợ dùng hai lòng bàn tay ép, vuốt lên, ép xuống nhiều lần cho đến khi khối đất quay mà không lắc. Đây là bước khó nhất với người mới.
  3. Mở lòng. Ngón cái hoặc mấy ngón tay ấn xuống giữa khối đất đang quay, tạo một cái hố, rồi mở rộng đáy ra. Độ dày đáy được canh bằng cảm giác.
  4. Kéo thành. Một tay trong lòng, một tay bên ngoài, hai tay kẹp lấy vách đất và kéo từ dưới lên. Mỗi lượt kéo, thành cao thêm và mỏng đi.
  5. Tạo dáng. Thợ đẩy từ trong ra để phình bụng, bóp từ ngoài vào để thắt cổ, dùng miếng gỗ, miếng da hay miếng bọt biển ướt để làm nhẵn mặt và vuốt miệng.
  6. Cắt khỏi bàn. Một sợi dây mảnh kéo ngang dưới đáy, tách món đồ khỏi mặt bàn, rồi món đồ được nhấc sang ván để phơi.

Sau khi đất se lại, nhiều món còn được đặt ngược lên bàn để sửa chân, gọt bớt đất thừa ở đáy. Bước này cho ra những dải đất mỏng cong như vỏ bào, cũng là một cảnh nhiều người thích xem.

Định tâm: khoảnh khắc khối đất đứng yên giữa lúc quay

Người chưa từng thử thường nghĩ phần đẹp nhất là lúc thành bình mọc lên. Thợ gốm thì hay nói phần quyết định là định tâm. Một khối đất lệch tâm khi quay sẽ đảo như bánh xe bị cong, và mọi thứ dựng trên nó cũng đảo theo: thành dày mỏng không đều, miệng méo, càng kéo cao càng dễ sụp.

Nhìn kỹ, bạn sẽ thấy người thợ tì khuỷu tay vào đùi hoặc vào mép bàn, khoá cả cánh tay lại thành một khối chắc, rồi để chính cái khối đất đang quay tự mài vào lòng bàn tay mình. Họ không cố đẩy đất về giữa bằng sức tay, mà giữ tay đứng yên ở đúng chỗ để đất tự về. Đó là lý do người thợ giỏi trông như chẳng tốn sức gì.

Khoảnh khắc khối đất đã đứng tâm rất dễ nhận ra khi bạn đã biết nhìn: bề mặt đang lấp loáng nước bỗng trông như đứng im dù bàn vẫn quay, tay người thợ không còn rung theo đất nữa. Nhiều người xem mô tả cảm giác lúc ấy giống như nghe một nhạc cụ vừa được lên dây đúng.

Nếu bạn quay video, đây là đoạn đáng giữ trọn vẹn chứ không nên cắt cho nhanh, vì nó cho người xem thấy cái công phu nằm ở đâu. Một đoạn quay chỉ có cảnh kéo thành dễ khiến người xem tưởng làm gốm là việc ai cũng làm được sau vài lần thử.

Vì sao người ta xem chuốt gốm mãi không chán

Biến đổi liền mạch, nhìn thấy được. Từ khối đất đến món đồ, không có bước nào bị giấu sau tấm màn. Mắt người xem theo được mọi thay đổi, và mỗi giây lại có thêm một chút hình dáng mới. Kiểu biến đổi đều đặn, đoán trước được mà vẫn có chút bất ngờ ở cuối thường khiến người ta muốn xem tiếp.

Đối xứng tự nhiên. Vì món đồ quay quanh một trục, mọi đường cong đều tròn đều. Mắt người vốn dễ chịu với những hình đối xứng, và ở đây sự đối xứng sinh ra ngay trước mặt chứ không phải vẽ sẵn.

Nhịp chậm và âm thanh dịu. Tiếng bàn quay đều, tiếng nước sột soạt dưới bàn tay, không có tiếng máy gầm. Nhiều người xem cảnh chuốt gốm vào cuối ngày như một cách nghỉ mắt, nghỉ đầu.

Cảm giác sắp hỏng mà không hỏng. Khi thành bình đã cao và mỏng, chỉ cần tay lệch một chút là sụp. Người xem nín thở theo từng lượt kéo, và lúc người thợ nhấc tay ra, món đồ vẫn đứng, là một kiểu nhẹ nhõm dễ chịu.

Thấy được tay nghề nhiều năm. Cái dễ dàng trên tay người thợ là kết quả của rất nhiều lần làm hỏng. Người xem không cần hiểu kỹ thuật vẫn cảm được sự thuần thục ấy, giống như xem ai đó viết chữ đẹp.

Những dáng đồ hay gặp và điều đáng chú ý khi xem

Mỗi dáng đồ có một khoảnh khắc riêng đáng xem. Bảng dưới gom một số dáng phổ biến ở các xưởng gốm dân dụng; tên gọi có thể khác theo vùng.

Dáng đồKhoảnh khắc đáng xemĐiều nên để ý
Bát, chénLòng bát mở rộng ra trong một vài vòng quayMiệng bát được vuốt bằng miếng da ướt cho tròn và nhẵn
Cốc, caThành thẳng mọc lên rất nhanhQuai được gắn sau, khi đất đã se, không làm trên bàn xoay
Lọ cổ thắtLúc tay bóp cổ lại, bụng vẫn giữ phìnhThắt quá nhanh dễ làm thành xoắn và sụp
Bình caoNhiều lượt kéo nối nhau, thành cao dầnMón rất cao đôi khi làm từng khúc rồi ghép lại
ĐĩaKhối đất bè ra thành mặt phẳng rộngĐáy đĩa dễ nứt nếu dày mỏng không đều

Bạn không cần thuộc tên các dáng. Chỉ cần biết món đang làm là gì, bạn sẽ đoán được khoảnh khắc chính sắp đến và bấm quay đúng lúc.

Đứng ở đâu, quay thế nào cho đẹp hình

Xưởng gốm thường chật, ẩm và lấm đất. Mấy nguyên tắc dưới giúp bạn có hình đẹp mà không cản việc:

  • Hỏi trước khi giơ máy. Một câu đơn giản như "Cho cháu đứng đây quay đôi tay một lúc được không ạ" là đủ. Người thợ đang làm ăn, không phải đang biểu diễn; họ có quyền từ chối.
  • Đứng chéo, ngang tầm mặt bàn. Góc ngang tầm mặt bàn cho thấy thành bình mọc lên rõ nhất; góc từ trên nhìn xuống cho thấy lòng bát mở ra. Tránh đứng ngay sau lưng che ánh sáng của người thợ.
  • Giữ khoảng cách với vùng bắn nước. Bàn quay nhanh có thể văng nước đất. Che ống kính bằng một lớp túi trong suốt hoặc đứng lùi lại và phóng gần.
  • Tắt đèn flash, tắt tiếng chụp. Đèn chớp làm người thợ giật mình, và ánh sáng tự nhiên từ cửa sổ xưởng thường đẹp hơn.
  • Quay cận đôi tay là đủ. Nếu người thợ không muốn lộ mặt, khung hình chỉ có hai bàn tay và khối đất vẫn rất đẹp.
  • Đừng chạm vào đồ đang phơi. Đồ mộc chưa nung rất mềm, một vết ngón tay là phải bỏ hoặc làm lại.

Quay chậm hợp với lúc kéo thành và lúc gọt chân; tua nhanh hợp với cả lượt làm một món từ đầu đến cuối. Thu tiếng tự nhiên của xưởng thay vì chèn nhạc ầm ĩ cũng khiến đoạn phim dễ chịu hơn.

Tôn trọng người thợ khi xem và khi đăng

Người làm gốm ở các xưởng nhỏ thường làm theo đơn, theo lò, mỗi món đều có thời gian. Đứng xem quá lâu, hỏi chuyện liên tục hoặc yêu cầu làm lại cảnh cho đẹp là làm mất thời gian của họ. Nếu muốn có cảnh làm lại, hãy hỏi xem có món nào sắp làm, rồi chờ đến lượt đó.

Khi đăng lên mạng, hãy hỏi người thợ muốn được ghi tên hay không. Có người vui khi được nhắc tên, có người chỉ muốn để đôi tay. Bộ luật Dân sự 2015 có quy định về quyền của cá nhân đối với hình ảnh của mình; nguyên tắc chung là dùng hình ảnh người khác cần được người đó đồng ý, nhất là khi dùng vào mục đích thương mại. Nếu có tranh chấp cụ thể, nên hỏi luật sư, ví dụ qua AI Cố Vấn.

Tránh viết chú thích kiểu phán xét như "làm thế này mà cũng bán", "thợ này còn non tay". Món đồ trên bàn xoay chưa phải sản phẩm cuối, có thể còn được sửa, còn được gọt. Cũng đừng đăng kèm tên xưởng và lời chào hàng nếu người thợ không nhờ, vì bạn không biết họ có muốn nhận thêm đơn hay không.

Một việc nhỏ mà người làm nghề thường quý: gửi lại cho họ đoạn phim bạn quay. Nhiều xưởng gốm nhỏ không có ai rảnh tay để quay chính mình làm việc.

Xem chuốt gốm cùng trẻ nhỏ

Trẻ con thường mê cảnh chuốt gốm vì nó giống phép màu. Khi dẫn trẻ đến xưởng, hãy dặn trước rằng không được chạm vào bàn xoay đang quay, không cầm đồ đang phơi và không chạy nhảy gần lò. Bàn xoay có động cơ có thể kéo theo tay áo hay sợi dây buộc tóc.

Trong lúc xem, bạn có thể hỏi trẻ những câu như "Con nghĩ cái này sẽ thành cái gì", "Vì sao cô ấy phải nhúng tay vào nước" để trẻ tập quan sát. Trả lời đơn giản: tay ướt thì trơn, đất không dính vào tay mà xoay đều.

Nếu xưởng có lớp cho khách thử, nhớ rằng món đầu tiên của trẻ gần như chắc chắn méo. Đó là điều bình thường; đừng so món của con với món của người thợ, cũng đừng chấm điểm. Điều đáng giữ lại là trẻ hiểu được rằng thứ trông dễ dàng trên tay người khác là cả một quá trình luyện tập.

Ở nhà, những đoạn phim chuốt gốm ngắn, không lời bình, hợp làm thứ xem cùng con trước giờ ngủ hơn nhiều loại video nhịp nhanh. Chọn đoạn có tiếng tự nhiên, không chèn hiệu ứng giật mạnh.

Câu hỏi thường gặp

Chuốt gốm và vuốt gốm có khác nhau không?

Ở nhiều nơi hai chữ này được dùng như nhau để chỉ việc tạo dáng đồ gốm trên bàn xoay. Có xưởng dùng chữ chuốt cho cả việc gọt sửa chân đồ sau khi đất se. Khi xem, bạn cứ hỏi người thợ ở đó gọi thế nào cho đúng tiếng địa phương.

Một món gốm trên bàn xoay mất bao lâu?

Tuỳ cỡ và dáng. Một cái chén nhỏ với thợ quen tay có khi chỉ vài phút, bình cao thì lâu hơn nhiều, chưa kể thời gian phơi, sửa chân, tráng men và nung kéo dài nhiều ngày. Cái bạn thấy trên bàn xoay chỉ là một đoạn ngắn của cả quy trình.

Vì sao người thợ liên tục nhúng tay vào nước?

Nước làm tay trơn để đất không dính và không bị kéo xoắn khi bàn quay. Nhưng nhiều nước quá làm đất nhão, thành bình dễ sụp, nên người thợ cũng dùng miếng bọt biển để thấm bớt nước đọng trong lòng đồ.

Quay video ở xưởng gốm có cần xin phép không?

Nên xin phép, vì xưởng là nơi làm việc và người thợ có quyền với hình ảnh của mình. Hỏi xem họ có muốn lộ mặt, có muốn ghi tên không, và tôn trọng câu trả lời. Nếu họ từ chối, cảm ơn rồi xem bằng mắt cũng đã đủ hay.

Đồ gốm bị sụp trên bàn xoay có phải là thợ kém?

Không hẳn. Đất ẩm quá, khí trời nồm, một bọt khí nhỏ hay một lượt thử dáng mới đều có thể làm đồ sụp, kể cả với người làm lâu năm. Đất sụp thường được vò lại để làm tiếp nên không phí, và đó cũng là một phần bình thường của nghề.

Có nên cho trẻ nhỏ thử ngồi bàn xoay không?

Nếu xưởng có lớp và có người hướng dẫn thì trẻ lớn hơn một chút có thể thử, với tay áo xắn gọn và tóc buộc lại. Không để trẻ tự bật bàn xoay có động cơ. Mục đích là để trẻ chạm vào đất và thấy thú vị, không phải để làm ra món đẹp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138