Ngày gặt là ngày cả cánh đồng đổi màu và cả làng đổi nhịp: lúa chín vàng được cắt, tuốt hạt, đóng bao, chở về sân phơi, còn rơm được phơi khô, cuộn lại hoặc chất thành đống. Với người làm ruộng, đó là những ngày vất vả nhất vụ; với người đứng ngoài, đó lại là một trong những cảnh đẹp nhất của nông thôn Việt Nam, vì màu sắc, mùi hương và nhịp làm việc của nó.
Mục từ này kể một ngày gặt diễn ra theo trình tự nào, những khoảnh khắc nào đáng xem, vì sao mùa gặt in sâu trong ký ức người xa quê, và cách đến xem, quay chụp sao cho không vướng việc, không gây nguy hiểm cho ai. Lịch mùa vụ cụ thể của từng vùng thay đổi theo năm và theo giống lúa, nên ở đây chỉ nói nguyên tắc.
Một ngày gặt diễn ra như thế nào
Ngày gặt bắt đầu từ rất sớm. Ở những nơi còn gặt tay, người làm ruộng ra đồng khi sương còn đọng trên lá, tranh thủ lúc trời mát. Tay trái gom một nắm lúa, tay phải kéo liềm, bó lúa được đặt thành hàng trên gốc rạ. Ở những cánh đồng rộng, nhất là đồng bằng sông Cửu Long, phần lớn đã dùng máy gặt đập liên hợp: máy chạy vào ruộng, cắt, tuốt và đẩy hạt vào thùng chứa, rơm nhả ra phía sau thành từng luống.
Gần trưa là lúc chở lúa. Bao lúa được vác ra bờ, chất lên xe máy, xe kéo, hoặc xuống ghe ở những vùng nhiều kênh rạch. Thương lái ở một số nơi đến tận ruộng mua lúa tươi, cân ngay tại bờ. Ở những nơi lúa mang về nhà, sân gạch, sân xi măng được quét sạch từ hôm trước để phơi.
Buổi chiều là cảnh sân phơi: người ta dùng cào gỗ đảo lúa thành những đường gợn đều, cứ một lúc lại đảo một lần cho hạt khô đều. Khi trời có dấu hiệu mưa, cả nhà, có khi cả hàng xóm, chạy ra gom lúa, phủ bạt. Đó là khoảnh khắc ai từng sống ở quê đều nhớ, vì sự hối hả và tinh thần giúp nhau của nó.
Tối đến, người ta tính toán sản lượng, bàn chuyện bán hay để ăn, chuyện vụ sau. Một ngày gặt khép lại khi lúa đã được che kín, máy móc được rửa, và người làm ruộng tranh thủ ngủ sớm cho ngày mai.
Những khoảnh khắc đáng xem của mùa gặt
Đường cắt đầu tiên vào thửa ruộng. Khi máy gặt hay lưỡi liềm đầu tiên ăn vào mép ruộng, mặt lúa vàng phẳng lặng bị cắt thành một đường thẳng. Nhìn từ trên đê, cảnh này giống như ai đó đang tô màu lại cánh đồng.
Chim cò theo sau máy gặt. Ở nhiều nơi, khi máy gặt chạy, côn trùng và nhái bị động bay nhảy lên, kéo theo đàn cò, chim sáo sà xuống kiếm ăn ngay sau máy. Đây là một cảnh tự nhiên rất đẹp, chỉ nên quan sát từ xa để chim không bị xua.
Sân phơi với những đường cào. Lúa được cào thành những đường gợn song song. Nhìn từ trên cao, sân phơi như một tấm vải dệt vàng. Người đảo lúa đi chân trần trên lớp hạt nóng, nhịp nhàng như đang đi theo một bài hát không lời.
Chạy mưa giữ lúa. Mây đen kéo đến, cả nhà lao ra sân, người cào, người hót, người kéo bạt. Vài phút sau, sân trống trơn, lúa đã được che kín. Đây là khoảnh khắc kịch tính và đầy tinh thần đồng lòng của làng quê.
Rơm vàng trên đường làng. Rơm được phơi dọc lề đường, trên bờ ruộng, rồi cuộn thành những bó tròn hay chất thành đống cao. Mùi rơm khô dưới nắng là mùi mà nhiều người lớn lên ở nông thôn nhận ra ngay khi ngửi lại.
Vì sao mùa gặt ở lại trong ký ức người xa quê
Với nhiều gia đình Việt, mùa gặt từng là lúc cả nhà phải có mặt. Con cái đi học xa, đi làm xa vẫn tìm cách về phụ một vài ngày. Trẻ con được giao việc nhỏ như mang nước, trông lúa phơi, đuổi gà vịt khỏi sân. Vì vậy, nhớ mùa gặt là nhớ những ngày cả nhà ở cạnh nhau, cùng mệt và cùng vui.
Mùa gặt cũng đi kèm những hương vị riêng: cơm mới nấu từ lúa vừa xay, bữa cơm mang ra đồng ăn vội dưới gốc cây, nồi chè, bát nước vối, nước chè xanh để ở bờ ruộng. Ở nhiều vùng còn có nếp cúng cơm mới, mời họ hàng ăn mừng vụ mùa. Những chi tiết đó là thứ người xa quê thèm nhất, vì nó gắn với một nếp sống mà ở thành phố hay ở nước ngoài không có cách nào tái hiện.
Ngày nay máy móc làm thay phần lớn công việc, mùa gặt nhanh hơn và bớt nặng nhọc hơn. Nhiều người nhìn clip máy gặt và thấy tiếc cảnh gặt tay ngày xưa, nhưng người làm ruộng thì nhẹ người hẳn. Cả hai cảm xúc đều có lý. Khi kể về mùa gặt hôm nay, nên ghi lại đúng như nó đang diễn ra, không dàn dựng lại cảnh cũ cho đẹp, cũng không chê sự thay đổi mà người nông dân đã chờ đợi lâu.
Gặt tay và gặt máy: hai cảnh khác nhau
Hai cách gặt cho ra hai kiểu cảnh rất khác. Biết trước bạn đang đi xem cảnh nào giúp chọn chỗ đứng và thời điểm.
| Khía cạnh | Gặt tay | Gặt bằng máy |
|---|---|---|
| Nơi còn gặp | Ruộng nhỏ, ruộng bậc thang vùng núi, ruộng lầy máy không vào được | Đồng rộng ở đồng bằng sông Cửu Long, nhiều cánh đồng Bắc Bộ và Trung Bộ |
| Nhịp làm việc | Chậm, nhiều người cùng làm, có tiếng nói chuyện, nghỉ trưa trên bờ | Nhanh, ít người, tiếng máy lấn át mọi âm thanh |
| Cảnh đẹp nhất | Dáng người cúi gặt, bó lúa trên vai, gánh lúa trên bờ | Đường cắt dài trên ruộng, đàn cò theo sau, bao lúa xếp hàng ở bờ |
| Điều cần cẩn thận | Không giẫm lên lúa chưa gặt, không chắn lối người gánh | Giữ khoảng cách xa với máy đang chạy, không đứng sau hay cạnh lưỡi cắt |
| Thời điểm nên đến | Sáng sớm hoặc chiều muộn, khi người làm còn trên đồng | Cả ngày, nhưng ánh sáng đẹp nhất vào chiều muộn |
Ở vùng núi phía Bắc như Lào Cai (gồm vùng Yên Bái cũ) hay Tuyên Quang (gồm vùng Hà Giang cũ), mùa lúa chín trên ruộng bậc thang thu hút nhiều người đến xem. Ruộng bậc thang là ruộng của người dân, không phải phong cảnh công cộng; đi trên bờ ruộng cần hỏi chủ ruộng và đi đúng lối.
Đến xem và quay mùa gặt sao cho không vướng việc
Ngày gặt là ngày bận nhất của nhà nông. Người đến xem, dù là người làng đi xa về hay khách lạ, cần nhớ rằng mình đang đứng trong nơi làm việc của người khác.
- Hỏi trước người trong làng hoặc chủ ruộng xem có thể đứng ở đâu. Bờ ruộng là lối đi của người gánh lúa, không phải chỗ dựng máy quay.
- Không đi xuống ruộng chưa gặt, không giẫm đổ lúa. Một khoảnh lúa đổ là công sức cả vụ của ai đó.
- Giữ khoảng cách xa với máy gặt đang chạy. Người lái máy tập trung vào lưỡi cắt, rất khó nhìn thấy người đứng gần.
- Không đậu xe chắn đường làng, nhất là đoạn đường có người đang phơi lúa hoặc xe chở lúa ra vào.
- Không quay cận mặt người đang làm việc khi chưa hỏi; nhiều người không thích xuất hiện trên mạng trong bộ đồ lao động.
- Nếu được mời một bát nước, một câu chuyện, hãy nhận và cảm ơn; đó thường là phần đáng nhớ nhất của chuyến đi.
Nếu dùng flycam để quay cánh đồng từ trên cao, bạn cần tìm hiểu quy định hiện hành về khu vực được bay và thủ tục cấp phép, hỏi cơ quan quản lý có thẩm quyền, và tránh bay thấp ngay trên đầu người làm ruộng hay đàn gia súc.
Phơi lúa trên đường và khói đốt rơm: cảnh đẹp có mặt trái
Có hai hình ảnh mùa gặt rất hay xuất hiện trong ảnh và clip nhưng cần nhìn cho đủ hai mặt. Thứ nhất là cảnh phơi lúa, phơi rơm trên đường giao thông. Nhìn qua máy ảnh, con đường vàng rực trông rất thơ. Nhưng với người đi xe, nhất là xe máy, lớp rơm lúa trên đường dễ gây trơn trượt, xe dễ bị cuốn rơm vào bánh, và ở nhiều nơi việc này bị nhắc nhở hoặc xử lý theo quy định về trật tự an toàn giao thông. Khi đi qua, hãy giảm tốc, và khi chia sẻ ảnh, đừng ca ngợi việc phơi trên đường như một nét đẹp cần giữ.
Thứ hai là khói đốt rơm rạ. Cảnh khói lam chiều bay trên đồng sau gặt rất gợi cảm xúc, nhưng đốt rơm gây khói bụi, ảnh hưởng hô hấp của người sống xung quanh, cản tầm nhìn trên đường, và làm mất một nguồn phụ phẩm có thể dùng để ủ nấm, làm thức ăn cho trâu bò hay ủ phân. Nhiều địa phương đã khuyến khích cuộn rơm thay vì đốt.
Ghi lại những cảnh này không có gì sai, vì chúng là một phần của đời sống thật. Điều cần tránh là lãng mạn hoá chúng một chiều. Một đoạn mô tả ngắn, trung thực về cả cái đẹp lẫn cái phiền, giúp người xem hiểu đúng hơn về mùa gặt hôm nay.
Âm thanh và mùi của ngày gặt
Một đoạn quay mùa gặt hay không chỉ nằm ở màu vàng. Người từng sống ở quê nhận ra ngày gặt bằng tai và mũi trước cả bằng mắt. Nếu muốn ghi lại trọn không khí, chú ý những thứ sau.
- Tiếng liềm xoẹt qua gốc lúa, khô và đều, xen tiếng bó lúa đặt xuống gốc rạ.
- Tiếng máy gặt rền từ xa, lúc to lúc nhỏ theo hướng gió, và tiếng hạt lúa đổ ào vào bao khi máy xả thùng.
- Tiếng cào gỗ sột soạt trên sân phơi, tiếng người gọi nhau đảo lúa, tiếng gà vịt bị đuổi khỏi sân.
- Mùi rạ tươi vừa cắt, hăng và ngai ngái, khác hẳn mùi rơm đã phơi khô thơm như mùi bánh.
- Mùi bùn ruộng khi nước được tháo cạn, mùi mồ hôi, mùi nước chè xanh để ở bờ ruộng.
- Tiếng chim sáo, chim cò ríu rít trên những thửa ruộng vừa gặt xong.
Khi quay, đừng vội chèn nhạc nền. Âm thanh thật của ngày gặt, dù lẫn tiếng gió và tiếng máy, thường gợi nhớ mạnh hơn mọi bản nhạc. Nếu cần cắt bớt tiếng ồn, giữ lại ít nhất một đoạn để người xem được nghe đúng không khí của cánh đồng.
Câu hỏi thường gặp
Mùa gặt thường rơi vào tháng mấy?
Mỗi vùng mỗi khác và thay đổi theo năm, theo giống lúa, theo lịch thời vụ địa phương. Đồng bằng sông Cửu Long có nhiều vụ trong năm nên gần như tháng nào cũng có nơi đang gặt. Muốn đi xem, hãy hỏi trực tiếp người địa phương hoặc theo dõi thông tin của ngành nông nghiệp tỉnh.
Có thể xin phụ gặt một buổi để trải nghiệm không?
Có thể hỏi, nhưng hãy hiểu rằng người chưa quen việc dễ làm chậm hoặc làm đổ lúa. Nếu được nhận, làm theo đúng hướng dẫn, đội nón, mặc áo dài tay, mang găng, và nghỉ khi thấy mệt vì nắng đồng rất gắt.
Vì sao đàn cò hay đi theo máy gặt?
Máy gặt làm xáo trộn ruộng, khiến côn trùng, nhái, cá nhỏ lộ ra. Cò và nhiều loài chim tận dụng điều đó để kiếm ăn dễ hơn. Đây là hành vi kiếm ăn bình thường của chim, nên quan sát từ xa, không đuổi bắt hay ném đá.
Quay ruộng bậc thang mùa lúa chín cần lưu ý gì?
Ruộng là tài sản của người dân, nên đi đúng lối, không giẫm lúa, hỏi chủ ruộng khi muốn vào sâu. Một số nơi có thu phí tham quan theo quy định địa phương. Đường núi trơn sau mưa, giày phải bám tốt, và không đứng sát mép bờ ruộng cao.
Có nên đăng ảnh trẻ con chơi trên đống rơm không?
Ảnh đẹp nhưng trẻ là con của người khác, nên hỏi cha mẹ trước khi chụp và trước khi đăng. Nếu là con mình, cũng nên cân nhắc không đăng kèm địa chỉ cụ thể. Đống rơm cao có thể sụt, trẻ cần có người lớn để mắt.
Ngửi mùi rơm khô có hại không?
Mùi rơm khô dưới nắng là mùi tự nhiên, phần đông mọi người thấy dễ chịu. Bụi rơm khi tuốt hay khi rơm mốc thì có thể gây ho, hắt hơi ở người nhạy cảm. Người có bệnh hô hấp nên đeo khẩu trang khi đứng gần chỗ tuốt lúa và hỏi bác sĩ nếu có triệu chứng kéo dài.