Quay dọc hợp với chủ thể cao và một người, quay ngang hợp với cảnh rộng, nhiều người và chuyển động theo chiều ngang. Đó là câu trả lời ngắn. Câu trả lời đầy đủ thêm một yếu tố: người xem sẽ mở clip ở đâu. Clip gửi cho cả nhà xem trên điện thoại thì khung dọc lấp đầy màn hình; clip chiếu lên tivi trong buổi họp mặt thì khung ngang mới vừa.
Cái khó là quyết định này phải làm trước khi bấm nút, vì nhiều điện thoại khoá hướng khung ngay khi bắt đầu quay, xoay máy giữa chừng không đổi được. Bài này giúp bạn chọn nhanh theo từng loại cảnh, chỉ ra những vùng ở mép khung dễ bị che khi chia sẻ, và giới thiệu cách quay một lần mà sau này cắt ra được cả hai kiểu.
Hai khung hình, hai cách nhìn
Khung ngang phổ biến nhất có tỉ lệ 16:9, tức chiều rộng gần gấp đôi chiều cao. Đó là hình dạng của màn hình tivi, máy tính, rạp chiếu, và cũng gần với cách hai mắt người nhìn thế giới: rộng sang hai bên hơn là lên xuống. Khung ngang kể được bối cảnh: con đường, cánh đồng, sân khấu với cả hàng người biểu diễn, một con thuyền đi từ trái sang phải.
Khung dọc là chính tỉ lệ ấy xoay lại, 9:16. Nó sinh ra từ cách người ta cầm điện thoại bằng một tay. Khung dọc hẹp nên dồn mắt người xem vào một chủ thể: một người đang nói, một tháp bánh, một cây cột cờ, một thác nước đổ thẳng xuống. Khi người xem cũng đang cầm điện thoại dọc, clip dọc lấp đầy màn hình và cảm giác gần gũi hơn hẳn.
Ngoài hai khung chính còn có khung vuông 1:1 và khung 4:5 hơi đứng, thường dùng cho ảnh và clip ngắn đăng kèm bài viết. Chúng là dạng trung gian, nhưng với người mới, nắm chắc hai khung chính là đủ. Không khung nào đúng hơn khung nào; khung đúng là khung hợp với cảnh và hợp với nơi clip sẽ được xem.
Chọn nhanh theo loại cảnh
Khi đứng trước một khoảnh khắc sắp diễn ra, bạn không có nhiều thời gian nghĩ. Bảng dưới gom các tình huống hay gặp để quyết định trong vài giây.
| Cảnh | Nên chọn | Vì sao |
|---|---|---|
| Một người nói chuyện, kể chuyện, hướng dẫn | Dọc | Khuôn mặt và thân trên chiếm trọn khung, người xem cảm giác đang trò chuyện trực tiếp |
| Đám rước, đua thuyền, đoàn người đi qua | Ngang | Chuyển động theo chiều ngang cần chỗ để đi vào và đi ra khỏi khung |
| Thác nước, cây cổ thụ, toà tháp, người đứng toàn thân | Dọc | Chủ thể cao, khung dọc không phí chỗ hai bên |
| Hoàng hôn trên biển, cánh đồng, biển mây | Ngang | Cảnh rộng cần đường chân trời kéo dài |
| Đôi tay làm nghề, món ăn trên bàn quay từ trên xuống | Tuỳ, thường dọc | Chủ thể gọn, người xem trên điện thoại thấy rõ chi tiết hơn |
| Buổi biểu diễn của con ở trường, cả lớp trên sân khấu | Ngang | Để không cắt mất bạn đứng ở hai đầu hàng |
| Clip sẽ chiếu trên tivi, máy chiếu | Ngang | Clip dọc trên màn ngang sẽ có hai dải đen lớn hai bên |
Khi còn phân vân, hãy hỏi một câu: thứ quan trọng nhất trong cảnh trải theo chiều nào? Nếu theo chiều cao, quay dọc. Nếu theo chiều rộng hoặc có nhiều thứ cùng quan trọng, quay ngang.
Những lỗi khung hình hay gặp
Xoay máy giữa chừng. Nhiều máy cố định hướng ngay từ khi bấm quay. Nếu bạn bắt đầu dọc rồi xoay ngang, clip sẽ phát ra nằm nghiêng 90 độ ở nửa sau. Hãy chọn hướng một lần và giữ nguyên đến hết.
Bắt đầu quay khi máy đang nằm ngửa. Khi điện thoại nằm phẳng trên bàn hoặc chĩa thẳng xuống, cảm biến khó biết bạn định cầm dọc hay ngang, nên đôi khi ghi sai hướng. Nhấc máy lên đúng tư thế một giây trước khi bấm, hoặc kiểm biểu tượng xoay trong phần sửa sau đó.
Khoá xoay màn hình làm nhầm hướng. Khoá xoay của màn hình chính thường không ảnh hưởng hướng quay trong ứng dụng máy ảnh, nhưng tuỳ máy có ngoại lệ. Quay thử năm giây rồi mở xem lại là cách chắc nhất.
Đặt chủ thể sát mép trên. Ở khung dọc, rất dễ để đầu người sát mép trên hoặc bị cắt mất trán. Chừa một khoảng nhỏ phía trên đầu và đặt mắt người khoảng một phần ba từ trên xuống.
Quay ngang nhưng chủ thể chỉ chiếm một dải giữa. Một người đứng giữa khung ngang với hai bên trống trơn trông lạc lõng. Hoặc bước lại gần, hoặc đặt người lệch sang một bên để phần còn lại kể bối cảnh.
Bố cục bên trong khung dọc và khung ngang
Khung dọc thích đường thẳng đứng. Thân cây, cột đình, dòng thác, người đứng, chiếc đèn lồng treo đều chạy theo chiều dài của khung dọc và dẫn mắt người xem từ trên xuống. Nếu cảnh có một đường ngang mạnh như mặt đê, hãy đặt nó ở một phần ba dưới để phần trên còn chỗ cho trời hoặc chủ thể.
Khung ngang thích chiều sâu và hướng đi. Một con đường chạy từ gần ra xa, một hàng thuyền xếp nối nhau, một đoàn người đi từ trái sang phải đều tận dụng được chiều rộng. Chừa khoảng trống phía trước hướng chuyển động, để người xem cảm thấy chủ thể còn chỗ đi tiếp.
Một chủ thể, một điểm nhấn. Dù khung nào, người xem cần biết ngay phải nhìn vào đâu. Khi cảnh có quá nhiều thứ, hãy bước lại gần hoặc đổi góc để loại bớt, thay vì hy vọng người xem tự tìm ra.
Chân trời phải thẳng. Ở khung ngang, chân trời nghiêng vài độ đã đủ làm cả clip trông như sắp đổ. Bật lưới chia khung trong cài đặt máy ảnh và căn đường chân trời theo một vạch ngang của lưới.
Đổi khung giữa các cảnh trong cùng một đoạn phim là điều nên tránh. Nếu bạn định ghép nhiều cảnh thành một đoạn, chọn một khung từ đầu và quay mọi cảnh theo khung đó, kể cả khi vài cảnh hợp khung kia hơn. Sự liền mạch quan trọng hơn sự hoàn hảo của từng cảnh lẻ.
Vùng mép bị che khi chia sẻ clip dọc
Khi clip dọc được mở trong nhiều ứng dụng xem video ngắn, phần mép dưới thường bị phủ bởi dòng mô tả, tên người đăng, và mép phải bị che bởi các nút bấm. Mép trên đôi khi có thanh trạng thái hoặc nút quay lại. Những vùng này khác nhau giữa các ứng dụng và đổi theo từng bản cập nhật, nên không có con số chính xác chung cho tất cả.
Quy tắc an toàn là giữ chủ thể và mọi chi tiết quan trọng trong khoảng giữa khung, tránh khoảng một phần sáu sát mép dưới và một dải hẹp sát mép phải. Nếu bạn quay đôi tay đang gói bánh mà đôi tay nằm sát đáy khung, rất có thể khi đăng lên người xem chỉ thấy dòng chữ mô tả đè lên đúng chỗ đáng xem.
Với khung ngang, vấn đề ngược lại: trên điện thoại cầm dọc, clip ngang hiện thành một dải nhỏ ở giữa màn hình, chi tiết bé đi đáng kể. Vì vậy cảnh ngang nên có chủ thể đủ to, đừng để những thứ quan trọng nhỏ xíu ở góc xa. Nếu biết trước clip chủ yếu được xem trên điện thoại, đó là thêm một lý do cân nhắc khung dọc.
Quay một lần, cắt ra được cả dọc lẫn ngang
Khi không biết clip sẽ dùng vào đâu, hoặc cần cả hai bản, bạn có thể quay ngang ở độ phân giải cao rồi cắt khung dọc sau. Cách làm:
- Đặt độ phân giải quay cao nhất mà máy hỗ trợ ổn định, thường là 4K. Khung 4K ngang cao khoảng 2.160 điểm ảnh, nên một dải dọc cắt ra vẫn rộng khoảng 1.200 điểm ảnh, đủ nét cho xem trên điện thoại.
- Quay ngang nhưng đặt chủ thể chính ở dải giữa khung, chừa hai bên làm bối cảnh. Phần giữa này sẽ là bản dọc.
- Tránh để chủ thể chạy từ mép trái sang mép phải quá nhanh, vì khi cắt dọc bạn sẽ phải đuổi theo nó bằng cách di khung, dễ trông giật.
- Khi sửa, dùng công cụ cắt khung hoặc đổi tỉ lệ trong trình sửa video có sẵn, chọn 9:16 rồi kéo dải dọc vào đúng chỗ.
- Lưu bản dọc thành tệp mới, giữ nguyên bản ngang gốc.
Cách này tốn bộ nhớ hơn vì quay 4K, và không thay được quay dọc thật khi chủ thể cao như thác nước, vì cắt dọc từ khung ngang sẽ mất phần trên dưới. Nó hợp nhất với cảnh một hai người đứng giữa khung, như buổi văn nghệ hay buổi thả diều.
Khung hình theo từng nơi xem
Cuối cùng, hãy nghĩ ngược từ người xem. Một clip đẹp mà mở ra sai khung sẽ mất đi một nửa sức hút.
- Gửi vào nhóm gia đình trên điện thoại: khung dọc thường dễ xem nhất, ông bà không phải xoay máy.
- Chiếu lên tivi trong ngày giỗ, ngày Tết, đám cưới: khung ngang, và nên quay ngang ngay từ đầu cho mọi cảnh để ghép liền mạch.
- Làm thành một đoạn kỷ niệm dài vài phút: chọn một khung cho cả đoạn, trộn dọc và ngang sẽ làm người xem phải xoay máy liên tục.
- Lưu trữ cho nhiều năm sau: khung ngang độ phân giải cao giữ được nhiều thông tin nhất, sau này muốn cắt kiểu gì cũng được.
- Đăng kèm một bài viết ngắn: khung vuông hoặc 4:5 nhiều khi cân đối nhất với chữ bên dưới.
Quy tắc gọn để nhớ: chủ thể cao và người xem cầm điện thoại thì dọc; cảnh rộng, nhiều người, hoặc xem trên màn lớn thì ngang. Mọi trường hợp còn lại, quay ngang ở độ phân giải cao để giữ đường lui.
Có một ngoại lệ đáng nhớ: khi khoảnh khắc chỉ kéo dài vài giây và bạn không kịp nghĩ, cứ quay theo cách đang cầm máy. Một clip đúng khoảnh khắc nhưng sai khung vẫn quý hơn một clip đúng khung mà trễ mất cú nhảy, nụ cười hay giọt nước bắn lên. Chuyện khung hình là để tính khi bạn còn thời gian chuẩn bị, như trước buổi văn nghệ, trước giờ rước dâu, hay trước khi mặt trời xuống biển.
Câu hỏi thường gặp
Quay dọc có làm giảm chất lượng video không?
Không. Quay dọc chỉ là xoay hướng cảm biến, độ phân giải và chất lượng giữ nguyên. Chất lượng chỉ giảm khi bạn cắt khung dọc từ một clip ngang có độ phân giải thấp, vì phần bị bỏ đi là điểm ảnh thật.
Xoay điện thoại giữa lúc đang quay thì clip có tự xoay theo không?
Thường là không. Nhiều điện thoại khoá hướng khung ngay khi bắt đầu quay, nên nửa sau clip sẽ phát ra nằm nghiêng. Bạn có thể xoay lại cả clip trong phần sửa, nhưng không xoay riêng được một đoạn mà vẫn giữ đầy khung.
Clip dọc chiếu lên tivi thì xử lý thế nào?
Clip sẽ hiện hai dải đen lớn hai bên. Có thể để nguyên, hoặc dùng trình sửa video đặt một bản mờ phóng to của chính clip làm nền. Nếu biết trước sẽ chiếu trên tivi, hãy quay ngang từ đầu.
Quay khoảnh khắc của trẻ nhỏ nên dọc hay ngang?
Nếu quay một bé ở gần và gửi cho người thân xem trên điện thoại thì dọc rất hợp. Nếu quay cả nhóm bé chơi đùa trên sân hay biểu diễn trên sân khấu thì ngang an toàn hơn, để không bé nào bị cắt khỏi khung.
Khung 4:5 và khung vuông dùng khi nào?
Hai khung này hợp với ảnh và clip ngắn đi kèm một bài viết, vì chúng không chiếm cả màn hình mà vẫn đủ lớn để nhìn rõ. Với người mới, hai khung chính dọc và ngang đã đủ cho hầu hết khoảnh khắc thường ngày.