Cá heo là động vật có vú sống dưới biển, thở bằng phổi, và rất hay nhảy vọt khỏi mặt nước thành những đường vòng cung, có loài còn xoay tròn trên không, hoặc bơi sát mũi thuyền như đang chơi đùa với con sóng. Bắt gặp một đàn cá heo ngoài khơi là khoảnh khắc mà người đi biển kể mãi không chán.
Mục từ này tập hợp những giải thích khoa học hiện có về vì sao cá heo nhảy, xoay mình và bơi theo mũi tàu, cách chúng "nhìn" bằng âm thanh và gọi nhau bằng tiếng huýt, rồi nêu những quy tắc ngắm cá heo ngoài tự nhiên mà người đi thuyền nên biết: không đuổi, không vây, không cho ăn, không xuống bơi cùng.
Cá heo thở thế nào và vì sao phải lên mặt nước
Dù sống dưới biển, cá heo không có mang như cá. Chúng thở bằng phổi qua một lỗ thở trên đỉnh đầu, nên phải trồi lên mặt nước đều đặn để lấy hơi. Mỗi lần trồi lên, bạn có thể nghe tiếng phụt nhẹ và thấy một làn hơi nước nhỏ khi chúng thở ra, rồi hít vào thật nhanh trước khi lặn xuống.
Khi bơi nhanh, việc trồi lên lấy hơi trở thành chuỗi những cú nhảy thấp nối tiếp nhau. Người ta thấy cả đàn lướt đi, thân nhô khỏi nước thành từng vòng cung đều đặn. Đây là cách di chuyển mà nhiều nhà nghiên cứu cho là tiết kiệm sức hơn khi bơi ở tốc độ cao, vì trong không khí lực cản nhỏ hơn nhiều so với dưới nước.
Cá heo cũng ngủ theo cách đặc biệt: theo các nghiên cứu, một số loài cho từng nửa não nghỉ luân phiên, nửa kia vẫn tỉnh để điều khiển việc trồi lên thở và canh chừng. Đó là lý do bạn hiếm khi thấy cá heo nằm bất động như động vật trên cạn.
Những giải thích cho các cú nhảy và xoay mình
Di chuyển tiết kiệm năng lượng. Như đã nói, những cú nhảy thấp, liên tục khi bơi nhanh được cho là giúp giảm lực cản. Đây là giải thích được nhiều nhà nghiên cứu ủng hộ cho kiểu nhảy vòng cung đều đặn của cả đàn.
Giao tiếp và giữ liên lạc trong đàn. Tiếng đập nước khi cá heo rơi xuống có thể truyền xa dưới nước. Một số nhà nghiên cứu cho rằng những cú nhảy cao, rơi mạnh giúp các cá thể báo hiệu vị trí cho nhau hoặc phối hợp khi săn mồi.
Xua bớt vật bám trên da. Ở những loài hay xoay tròn trên không, một giả thuyết là cú xoay và cú rơi giúp hất bớt sinh vật nhỏ bám trên da. Ý này có cơ sở quan sát nhưng chưa được chứng minh đầy đủ.
Đơn giản là vui đùa. Cá heo trẻ hay nhảy, đuổi nhau, tung rong biển lên mặt nước. Nhiều nhà nghiên cứu hành vi chấp nhận rằng động vật thông minh, sống theo bầy như cá heo có những hoạt động giống như vui chơi, giúp con non luyện kỹ năng và gắn kết với đàn. Tuy vậy, nói chính xác cá heo "cảm thấy" gì khi nhảy thì vẫn là điều chưa ai trả lời được.
Bơi theo mũi tàu: cá heo lướt trên con sóng
Khi một con tàu hay thuyền chạy đều, phía trước mũi tàu hình thành một vùng nước bị đẩy lên, tạo thành một con sóng áp lực. Cá heo bơi vào đúng vị trí đó có thể được đẩy đi mà gần như không cần quẫy đuôi, giống như người lướt sóng đứng trên con sóng. Hiện tượng này được ghi nhận ở nhiều loài cá heo trên thế giới.
Một số loài cá heo lớn, thậm chí cả cá voi nhỏ, cũng làm tương tự với con sóng do cá voi lớn bơi tạo ra. Vì vậy bơi theo mũi tàu có lẽ là một hành vi có từ trước khi có tàu thuyền, chỉ là ngày nay mũi tàu cho cá heo thêm một "con sóng" để lướt.
Không phải đàn cá heo nào cũng đến gần tàu. Có đàn tò mò bơi sát, có đàn tránh xa, nhất là ở những vùng biển có nhiều tàu chạy nhanh hay có đánh bắt. Khi cá heo tự đến gần, người trên thuyền nên giữ hướng đi và tốc độ ổn định, để chúng chọn ở lại hay rời đi. Đổi hướng đột ngột, tăng ga hay lao về phía đàn là những việc nên tránh.
Cá heo nhìn và gọi nhau bằng âm thanh
Dưới nước, ánh sáng yếu và tầm nhìn kém, nên âm thanh là giác quan chính của cá heo. Bảng dưới tóm tắt hai kiểu âm thanh được nghiên cứu nhiều nhất.
| Kiểu âm thanh | Cá heo dùng để làm gì | Mức độ hiểu biết hiện nay |
|---|---|---|
| Tiếng lách cách liên hồi | Định vị bằng tiếng vang: phát âm thanh, nghe tiếng dội lại để biết vật ở đâu, to nhỏ, chuyển động ra sao | Được nghiên cứu kỹ, cơ chế khá rõ |
| Tiếng huýt | Giao tiếp; ở một số loài, mỗi cá thể có một kiểu huýt riêng như "tên" của mình | Được ghi nhận ở một số loài, nhất là cá heo mũi chai; mức độ giống tên gọi vẫn được bàn tiếp |
| Tiếng đập nước, đập đuôi | Có thể là tín hiệu trong đàn, khi săn mồi hoặc khi bị làm phiền | Ý nghĩa thay đổi theo tình huống, chưa thống nhất |
| Tiếng ồn từ tàu thuyền | Không phải âm thanh của cá heo, nhưng có thể che lấp tiếng của chúng | Nhiều nghiên cứu lo ngại tiếng ồn dưới nước gây ảnh hưởng tới động vật biển |
Điều này giải thích vì sao người ngắm cá heo được khuyên tắt máy hoặc giảm ga khi ở gần đàn: với cá heo, tiếng máy tàu ồn ào dưới nước giống như có ai đó bật loa rất to giữa lúc bạn đang trò chuyện.
Đời sống trong đàn: mẹ con, nhóm bạn và săn mồi cùng nhau
Cá heo phần lớn sống theo đàn, nhưng đàn không phải lúc nào cũng cố định. Ở nhiều loài, các nhóm nhỏ nhập vào rồi tách ra theo ngày, theo mùa, tuỳ nguồn thức ăn. Mối gắn bó bền nhất thường là giữa cá heo mẹ và con: con non bơi sát bên mẹ, gần như dính vào sườn mẹ trong thời gian đầu, bú sữa và học cách săn mồi trong nhiều năm.
Khi săn, cá heo có thể phối hợp với nhau: vây đàn cá nhỏ thành một khối, thay phiên lao vào bắt mồi, hoặc lùa cá vào chỗ nước nông. Những kiểu phối hợp này được ghi nhận ở nhiều nơi trên thế giới và khác nhau giữa các nhóm, đến mức một số nhà nghiên cứu nói về "truyền thống" săn mồi được truyền qua các thế hệ. Đây là lĩnh vực vẫn đang được nghiên cứu, và không nên suy rộng một quan sát ở nơi này sang mọi đàn cá heo.
Với người ngắm từ thuyền, những dấu hiệu như nhiều chim biển lao xuống mặt nước, mặt nước sủi bọt, cá nhỏ nhảy loạn có thể cho thấy cá heo đang săn. Đó là lúc nên giữ khoảng cách xa hơn, tắt máy hoặc giảm ga, để không làm hỏng bữa ăn của cả đàn.
Nếu thấy một con non ở cạnh mẹ, bạn càng nên lùi ra. Con non mệt nhanh, cần thở thường xuyên hơn, và mọi sự tách mẹ con, dù chỉ thoáng qua, đều không tốt cho nó.
Ngắm cá heo ngoài biển cho phải phép
Cá heo là động vật hoang dã, nhiều loài được pháp luật bảo vệ. Ngắm chúng ngoài tự nhiên là đặc ân, và vài nguyên tắc dưới đây được nhiều tổ chức bảo tồn biển khuyến nghị.
- Chỉ ra biển khi thời tiết cho phép, đi thuyền có giấy phép, có áo phao cho mọi người. Không ra khơi khi có cảnh báo gió mạnh, sóng lớn chỉ để tìm cá heo.
- Khi thấy đàn, giảm tốc độ, giữ hướng song song với đàn, không lao thẳng vào giữa, không vây đàn từ nhiều phía, không chắn đường đi của chúng.
- Giữ khoảng cách, để cá heo tự quyết định có lại gần hay không. Nếu đàn có con non, càng phải giữ xa hơn.
- Không cho cá heo ăn. Thức ăn từ người có thể làm chúng bệnh, quen lại gần tàu và dễ bị chân vịt, lưới đánh cá gây thương tích.
- Không xuống nước bơi cùng, không chạm vào cá heo. Đây là động vật lớn, khoẻ, có thể gây thương tích dù không có ý đó.
- Không dùng flycam bay thấp sát đàn. Nếu dùng flycam ngoài biển, tìm hiểu quy định bay hiện hành và hỏi cơ quan quản lý địa phương trước.
- Thời gian ở cạnh một đàn nên ngắn, rồi rời đi chậm rãi, để lại vùng biển yên tĩnh cho chúng.
Nếu bắt gặp cá heo mắc lưới, dạt vào bờ hay bị thương, không tự kéo, đẩy con vật ra biển. Liên hệ chính quyền địa phương hoặc lực lượng kiểm ngư, biên phòng gần nhất để được hướng dẫn xử lý đúng cách.
Cá heo ở vùng biển Việt Nam và vì sao gặp được là may
Vùng biển Việt Nam có nhiều loài cá heo được các nhà khoa học ghi nhận, sống cả ở vùng gần bờ, cửa sông lẫn ngoài khơi. Tuy vậy, thông tin về số lượng, nơi sống ổn định của từng loài vẫn còn hạn chế, việc khảo sát còn tiếp tục. Vì thế, bài này không nêu nơi chắc chắn gặp được cá heo, và bạn cũng nên dè dặt với những lời quảng cáo "bảo đảm thấy cá heo".
Người đi biển thường kể gặp cá heo một cách tình cờ: trên chuyến tàu ra đảo, lúc đi câu xa bờ, khi thuyền đánh cá về sớm. Chính sự tình cờ ấy làm khoảnh khắc trở nên quý. Một đàn cá heo bất ngờ nhô lên cạnh thuyền, nhảy vài cú rồi biến mất là thứ không lịch trình nào sắp đặt được.
Cá heo ở nhiều nơi trên thế giới đang chịu áp lực từ lưới đánh cá, ô nhiễm, rác nhựa và tiếng ồn dưới biển. Người xem có thể góp phần nhỏ bằng những việc rất cụ thể: không xả rác nhựa xuống biển, không mua sản phẩm làm từ động vật biển được bảo vệ, và khi gặp cá heo thì để chúng yên.
Câu hỏi thường gặp
Cá heo là cá hay động vật có vú?
Cá heo là động vật có vú. Chúng thở bằng phổi qua lỗ thở trên đầu, đẻ con và nuôi con bằng sữa. Vì cần lên mặt nước để thở, bạn thường thấy cá heo trồi lên đều đặn.
Vì sao cá heo hay bơi sát mũi tàu?
Phía trước mũi tàu đang chạy có một con sóng áp lực. Cá heo bơi vào đúng chỗ đó được sóng đẩy đi mà tốn ít sức, giống người lướt sóng. Có đàn thích làm vậy, có đàn lại tránh xa tàu thuyền.
Cá heo nhảy khỏi mặt nước có phải vì vui không?
Có thể có phần vui đùa, nhất là ở cá heo trẻ, nhưng các nhà khoa học còn nêu nhiều lý do khác: tiết kiệm sức khi bơi nhanh, báo hiệu cho nhau, hất vật bám trên da. Nhiều khả năng mỗi cú nhảy có lý do khác nhau.
Có nên cho cá heo ăn khi chúng đến gần thuyền?
Không nên. Thức ăn từ người có thể làm cá heo bệnh, khiến chúng quen lại gần tàu và dễ bị chân vịt hay lưới gây thương tích. Ngắm từ thuyền, giữ khoảng cách và để chúng tự do là cách tốt nhất.
Thấy cá heo dạt vào bờ thì nên làm gì?
Không tự kéo hay đẩy con vật ra biển vì có thể làm nó bị thương thêm. Giữ người xem ở khoảng cách hợp lý, che nắng cho con vật nếu được hướng dẫn, và liên hệ chính quyền địa phương hoặc lực lượng chức năng gần nhất để được hỗ trợ.
Ở Việt Nam có chỗ nào chắc chắn xem được cá heo không?
Khó có nơi nào bảo đảm chắc chắn, vì cá heo là động vật hoang dã di chuyển theo nguồn thức ăn và mùa. Bạn nên dè dặt với lời quảng cáo bảo đảm thấy cá heo, và coi việc gặp được chúng là may mắn chứ không phải dịch vụ.