Hội làng là ngày hội của một làng, thường họp vào đầu xuân sau Tết, quanh sân đình hay bãi đất chung của làng: ban ngày có phần lễ trang nghiêm, phần hội với những cuộc thi dân gian như kéo co, đấu vật, đánh đu; buổi tối sân đình sáng đèn, có hát, có diễn, có người làng đi xa về tụ họp. Đây là khoảnh khắc mà một ngôi làng hiện ra đầy đủ nhất, và là điều người xa quê nhắc đến với nhiều thương nhớ.
Mục từ này không đi vào ý nghĩa các nghi lễ hay lịch sử từng hội, mà ghi lại không khí đáng xem của hội làng, đặc biệt là những buổi tối, vì sao người xa quê nhớ, và cách xem, quay chụp giữa đám đông sao cho an toàn và đúng mực với nơi trang nghiêm của làng.
Không khí hội làng: từ ngày đến đêm
Hội làng thường được chuẩn bị từ trước Tết. Người làng góp công dọn sân đình, treo đèn, dựng rạp, sửa sân vật, tập đội kéo co, đội hát. Lịch hội mỗi làng một khác, phần đông rơi vào tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch, nhưng có làng mở hội vào mùa thu hay vào một ngày gắn với lịch sử riêng của làng.
Ngày hội thường mở đầu bằng phần lễ do các cụ cao niên và người được làng cử chủ trì. Đây là phần trang nghiêm, người xem đứng ngoài, giữ trật tự. Sau đó đến phần hội: tiếng trống thúc, các cuộc thi dân gian bắt đầu, người làng và khách đứng chật quanh sân. Trẻ con len lỏi, hàng quà bánh bày dọc lối đi, tiếng loa gọi tên các đội.
Khi trời tối, không khí hội đổi khác. Đèn lồng, đèn dây sáng lên quanh sân đình, mái đình in bóng lên nền trời. Ở nhiều làng Bắc Bộ, buổi tối có hát chèo, hát quan họ, hát trống quân hay các tiết mục văn nghệ của làng. Người già ngồi hàng ghế đầu, thanh niên đứng sau, trẻ con trèo lên vai bố mẹ. Người làng đi làm ăn xa về tụ lại, hỏi han nhau. Đêm hội là lúc cả làng như một gia đình lớn.
Những khoảnh khắc đáng xem của hội làng
Kéo co. Hai đội dàn hàng hai bên sợi thừng hay sợi dây song lớn, người đứng ngoài hò reo. Khoảnh khắc đáng xem nhất là lúc hai bên giằng co, sợi dây gần như đứng yên, rồi bất ngờ một bên đổ về phía trước. Ở một số nơi, kéo co còn gắn với nghi thức riêng của làng.
Đấu vật. Hai đô vật vào sới, chào nhau, rồi quan sát, vờn, ôm, gỡ. Tiếng trống thúc dồn dập, người xem nín thở. Đấu vật làng chú trọng kỹ thuật và tinh thần thượng võ hơn sức mạnh thuần tuý, và kết thúc bằng cái bắt tay.
Đánh đu. Cây đu tre dựng giữa bãi, đôi nam nữ hay từng người nhún cho đu bay cao. Đây là cảnh đẹp về hình khối và nhịp điệu, nhưng cũng là cuộc thi cần sự khéo léo và cần đu được dựng chắc chắn.
Câu hát giao duyên. Ở nhiều vùng, nam nữ hát đối đáp với nhau, người hát lâu năm ứng tác câu hát theo tình huống. Với người xem, cái hay nằm ở sự ứng đối và giọng hát, kể cả khi không hiểu hết lời.
Đoàn rước. Đoàn người trong trang phục truyền thống đi theo đội hình, có cờ, có lọng, có trống chiêng, từ nơi này sang nơi khác trong làng. Đây là phần trang nghiêm, người xem đứng bên đường, không chen ngang.
Đêm hội: ánh sáng và âm thanh
Buổi tối là lúc hội làng có không khí riêng nhất, và cũng là lúc khó quay nhất vì thiếu sáng, đông người. Đây là những chi tiết đáng chú ý và đáng giữ lại.
- Dãy đèn lồng đỏ, đèn dây vàng treo quanh mái đình, in bóng mái cong lên nền trời đêm.
- Tiếng trống hội dồn dập rồi ngưng bặt khi tiết mục mới bắt đầu, cả sân lặng đi trong vài giây.
- Giọng hát của người làng qua chiếc loa cũ, đôi khi rè, nhưng không ai thấy phiền.
- Ánh đèn từ hàng quán dọc lối đi chiếu lên những gương mặt trẻ con đang chọn quà.
- Khói hương từ trong đình bay ra, gặp ánh đèn thành những vệt sáng mờ.
- Những nhóm người làng đi xa về đứng tụm lại ở góc sân, chào hỏi, cười nói to hơn thường ngày.
- Lúc tan hội, dòng người tản về các ngõ, ánh đèn pin, đèn xe máy lấp loáng trên đường làng.
Khi quay đêm hội bằng điện thoại, giữ máy cố định, tựa vào cột hay vai người đi cùng, tắt đèn flash để không làm chói mắt người hát và người xem. Những cảnh rộng có ánh đèn, có bóng người, có âm thanh thật thường đẹp hơn mọi cảnh cận mờ nhoè vì thiếu sáng.
Vì sao người xa quê nhớ hội làng
Với nhiều người, hội làng là dịp duy nhất trong năm cả làng có mặt đông đủ. Người đi làm ăn ở thành phố, ở nước ngoài, ai thu xếp được đều cố về. Gặp lại bạn học, gặp lại thầy cô cũ, gặp lại những người họ hàng xa mà cả năm không gặp. Nhớ hội làng, vì vậy, là nhớ cảm giác được thuộc về một nơi.
Hội làng cũng gắn với tuổi thơ. Trẻ con được mặc quần áo mới, được cho tiền mua quà, được thức khuya xem hát. Người lớn lên rồi đi xa nhớ tiếng trống hội, mùi khói pháo ngày trước, mùi bánh rán, mùi kẹo kéo, tiếng hò reo quanh sới vật. Mỗi người mang theo một mảnh hội làng riêng.
Thêm một lý do: hội làng là nơi những gì của làng được trình diễn trước cả làng. Đội kéo co là con em trong làng, người hát là cô chú trong xóm, đô vật là thanh niên quen mặt. Người xem không xem người lạ biểu diễn mà xem người nhà mình. Một đoạn clip hội làng của chính quê mình, với những gương mặt quen, có thể khiến người xa quê xem đi xem lại cả chục lần.
An toàn khi xem hội giữa đám đông
Hội làng vui nhưng đông, nhất là buổi tối, nên dễ xảy ra chuyện chen lấn, lạc trẻ, mất đồ. Bảng dưới gom những tình huống hay gặp và cách phòng.
| Tình huống | Vì sao dễ xảy ra | Cách phòng |
|---|---|---|
| Chen lấn quanh sới vật, sân kéo co | Người xem dồn về một phía khi cuộc thi đến hồi gay cấn | Đứng ở rìa, có lối thoát phía sau; không đứng sát dây phân cách hay mép sới |
| Trẻ lạc | Trẻ mải xem, mải mua quà, người lớn mải quay | Hẹn trước một điểm gặp dễ nhận ra, dạy trẻ tìm người mặc đồng phục bảo vệ hay ban tổ chức khi lạc |
| Mất đồ, mất điện thoại | Đông người, tối, ai cũng mải nhìn lên sân khấu | Đeo túi phía trước, không để ví ở túi sau, giữ điện thoại bằng dây đeo |
| Cháy nổ | Đèn nến, hương, bếp của hàng quán, dây điện tạm | Giữ khoảng cách với khu vực có lửa, chú ý trẻ nhỏ, biết lối ra |
| Ngã, chấn thương khi xem đánh đu, vật | Đứng quá gần vùng đu bay, sới vật | Đứng ngoài khu vực ban tổ chức khoanh, không cho trẻ lại gần cây đu đang hoạt động |
Nếu thấy đám đông bắt đầu xô đẩy mạnh, hãy rời đi sớm thay vì cố giữ chỗ để quay. Trong đám đông, an toàn của bạn và người đi cùng quan trọng hơn mọi đoạn video.
Quay ở hội làng: đúng mực với nơi trang nghiêm
Hội làng có cả phần trang nghiêm lẫn phần vui chơi. Người quay, nhất là khách từ nơi khác đến, cần biết ranh giới giữa hai phần này.
- Hỏi ban tổ chức hoặc người trông coi đình xem khu vực nào được quay, khu vực nào không. Một số nơi trong khu di tích không cho quay, chụp, hoặc chỉ cho trong thời gian nhất định.
- Ăn mặc kín đáo khi vào sân đình, đứng đúng chỗ dành cho người xem trong phần lễ.
- Không chen vào giữa đoàn rước, không đi ngược chiều đoàn rước để lấy góc quay, không bật đèn flash vào người đang hành lễ.
- Không trèo lên tường, lên cây, lên các công trình trong khu di tích để có góc cao.
- Hỏi trước khi quay cận người cao tuổi, người hát, các đô vật hay người trong đoàn rước, nhất là khi định đăng lên mạng.
- Nếu muốn dùng flycam, phải tìm hiểu quy định hiện hành về bay thiết bị bay không người lái, xin phép cơ quan quản lý có thẩm quyền và ban tổ chức; không bay trên đầu đám đông.
Phần vui chơi như kéo co, đấu vật, văn nghệ thường thoải mái hơn, nhiều làng còn vui khi có người quay lại để quảng bá hội. Nhưng ngay cả khi đó, đừng đứng chắn tầm nhìn của người làng, những người mà hội này thuộc về trước tiên.
Kể lại hội làng sao cho đúng
Mỗi làng có câu chuyện riêng về ngày hội của mình, gắn với lịch sử, với người có công lập làng, với nghề truyền thống. Người quay từ nơi khác đến rất dễ kể sai: gán sự tích của làng này cho làng khác, phóng đại một nghi thức, hay diễn giải một phong tục theo kiểu điềm báo, may rủi. Những điều đó có thể làm người làng phật lòng và làm người xem hiểu lệch.
Cách an toàn là hỏi người trong làng, nhất là các cụ cao niên hay người trong ban tổ chức, và ghi lại đúng những gì họ kể, nói rõ đó là lời kể của người làng. Chỗ nào không chắc, viết rào hoặc bỏ qua. Không cần giải thích hết mọi nghi thức; nhiều khi chỉ cần ghi lại hình ảnh và để người xem tự cảm nhận.
Khi chia sẻ, ghi rõ tên hội, tên tỉnh theo đơn vị hành chính hiện hành, và thời điểm quay. Nếu dùng lại đoạn quay của người khác, xin phép và ghi nguồn. Những việc nhỏ ấy giúp đoạn clip của bạn trở thành tư liệu đáng tin chứ không chỉ là một đoạn video vui mắt.
Câu hỏi thường gặp
Hội làng thường diễn ra vào thời gian nào?
Phần đông hội làng ở miền Bắc diễn ra vào mùa xuân, từ tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch, nhưng mỗi làng có ngày riêng, có làng mở hội vào mùa thu hoặc vào ngày gắn với lịch sử của làng. Muốn đi xem, hỏi trực tiếp người trong làng hoặc chính quyền địa phương.
Khách từ nơi khác có được vào xem hội làng không?
Phần lớn hội làng chào đón khách đến xem, nhất là phần hội. Phần lễ có thể có những khu vực chỉ dành cho người làng hoặc người được cử hành lễ. Hãy đứng ở chỗ dành cho người xem và làm theo hướng dẫn của ban tổ chức.
Quay đấu vật, kéo co có cần xin phép không?
Quay cảnh rộng cuộc thi từ chỗ dành cho người xem thường không cần xin riêng. Khi muốn quay cận một đô vật, một người trong đội kéo co hay định đăng clip thấy rõ mặt họ, nên hỏi trước. Ban tổ chức thường có thể giúp bạn hỏi.
Có nên mang trẻ nhỏ đi hội buổi tối không?
Có thể, nếu có người lớn đi kèm sát bên, trẻ được mặc ấm, và gia đình hẹn trước điểm gặp khi lạc nhau. Tránh những khu vực chen lấn mạnh, khu có lửa, và về sớm nếu trẻ mệt. Một chiếc vòng tay ghi cách liên lạc của bố mẹ cũng hữu ích.
Vì sao không nên giải thích nghi thức theo kiểu may rủi?
Nghi thức hội làng thường mang ý nghĩa văn hoá, cộng đồng, lịch sử. Diễn giải chúng thành điềm báo, may rủi dễ làm sai lệch và có thể khiến người làng phật lòng. Ghi lại đúng lời kể của người trong làng là cách tôn trọng nhất.
Mặc gì khi đi xem hội làng?
Trang phục gọn, kín đáo, nhất là khi vào sân đình hoặc khu vực làm lễ. Giày dép đi lại thoải mái vì sân hội thường đông và có thể lầy nếu trời mưa. Buổi tối đầu xuân miền Bắc khá lạnh, nên mang thêm áo ấm.