Ở Việt Nam, băng giá và tuyết chỉ xuất hiện ở các vùng núi cao phía Bắc trong những đợt không khí lạnh rất mạnh, khi nhiệt độ trên núi xuống quanh hoặc dưới 0 độ C; băng giá bám trên cây cỏ gặp thường hơn, còn tuyết rơi thật sự thì hiếm. Mỗi lần có tin, hàng nghìn người đổ lên núi, và cũng là lúc đường đèo trơn, rét buốt, nhiều rủi ro hơn bất kỳ mùa nào.
Mục từ này giải thích băng giá, sương muối và tuyết khác nhau thế nào, vì sao những tinh thể băng trên cành cây lại mọc ngược chiều gió, những vùng nào thường có tin băng tuyết theo nguyên tắc, và cách đi xem sao cho an toàn cho mình, không gây phiền cho người dân địa phương đang chịu rét và mất mùa.
Băng giá, sương muối, tuyết: ba thứ hay bị gọi lẫn
Trên các bản tin và bài đăng, ba hiện tượng này thường bị gọi chung là "tuyết". Thực ra chúng hình thành theo những cách khác nhau.
| Hiện tượng | Hình thành thế nào | Trông ra sao | Điều kiện điển hình |
|---|---|---|---|
| Sương muối | Hơi nước trong không khí đóng băng trực tiếp trên bề mặt lạnh vào đêm trời quang, lặng gió | Lớp tinh thể trắng mịn như rắc muối trên lá, mái nhà | Đêm quang mây, không gió, mặt đất mất nhiệt mạnh |
| Băng giá bám cây | Giọt sương mù siêu lạnh va vào cành cây, cỏ, hàng rào và đóng băng ngay | Lớp băng trắng đục dày, mọc thành gai ngược chiều gió | Sương mù dày, gió nhẹ, nhiệt độ dưới 0 độ C trên núi |
| Mưa băng, mưa tuyết | Giọt mưa hoặc bông tuyết tan dở rơi xuống bề mặt rất lạnh | Hạt băng nhỏ, lớp băng trong trơn trên mặt đường | Không khí ẩm, nhiệt độ quanh 0 độ C ở các tầng thấp |
| Tuyết | Tinh thể băng lớn lên trong mây rồi rơi xuống mà không tan | Bông trắng xốp, phủ lớp dày trên mặt đất | Đủ ẩm và đủ lạnh suốt từ mây xuống mặt đất |
Tuyết đòi hỏi cùng lúc hai thứ khó gặp nhau ở Việt Nam: không khí rất lạnh và vẫn đủ ẩm. Các đợt gió mùa đông bắc mạnh thường kéo theo không khí khô, nên lạnh mà không có tuyết. Chỉ những lúc không khí lạnh tràn về gặp lớp ẩm phía trên, trên những đỉnh núi đủ cao, mới có tuyết rơi thật.
Vì sao băng giá mọc ngược chiều gió
Băng giá bám cây là cảnh đẹp nhất, cũng là cảnh dễ hiểu sai nhất. Khi sương mù dày bao phủ đỉnh núi trong đêm rét, các giọt nước li ti trong sương có thể vẫn ở dạng lỏng dù nhiệt độ đã dưới 0 độ C, gọi là nước siêu lạnh. Chúng chỉ đóng băng khi chạm vào một vật rắn. Gió đẩy sương va vào cành cây, ngọn cỏ, dây phơi, và mỗi giọt đóng băng ngay tại điểm va chạm.
Giọt sau bám lên giọt trước, nên lớp băng lớn dần về phía gió thổi tới, thành những chiếc gai, chiếc lông vũ trắng chĩa ngược chiều gió. Nhìn hướng gai băng, bạn biết đêm qua gió thổi từ đâu. Cả một sườn đồi có thể phủ băng trắng xoá, cây thông, cây cỏ như được rắc đường, đẹp đến mức nhiều người lầm tưởng đó là tuyết.
Khi nắng lên và nhiệt độ vượt 0 độ C, băng giá rụng xuống rào rào thành từng mảng, có khi rơi từ ngọn cây cao. Đây là lúc nên đứng xa những cây lớn phủ băng, vì băng rơi từ trên cao có thể gây thương tích. Cảnh băng giá thường đẹp nhất vào sáng sớm, trước khi nắng chiếu tới.
Những vùng thường có tin băng tuyết (nguyên tắc)
Không có lịch hẹn cho băng giá hay tuyết. Những vùng dưới đây thường được nhắc tới mỗi khi có đợt rét mạnh, chỉ để bạn hình dung địa hình, không phải lời hứa sẽ có tuyết:
- Các đỉnh và cao nguyên ở dãy Hoàng Liên Sơn, tỉnh Lào Cai và Lai Châu. Khu vực đỉnh núi cao nhất cả nước, các vùng như Sa Pa, Y Tý thuộc Lào Cai thường có băng giá trong những đợt rét đậm, tuyết rơi trong các đợt rét rất mạnh.
- Núi Mẫu Sơn, tỉnh Lạng Sơn. Đỉnh núi không quá cao nhưng nằm ở hướng không khí lạnh tràn về đầu tiên, nên nhiều lần có băng giá và tuyết dù độ cao thấp hơn Hoàng Liên Sơn.
- Vùng núi cao các tỉnh Cao Bằng, Tuyên Quang, Điện Biên, Sơn La. Đôi khi có băng giá trên các đỉnh, đèo cao trong đợt rét mạnh.
- Các thung lũng, vùng trũng trên cao nguyên. Không khí lạnh dồn xuống thung lũng vào đêm lặng gió, nên sương muối có thể dày ở thung lũng hơn ở sườn đồi gần đó.
Nhiều người còn nhớ đợt rét mạnh đầu năm 2016 khi tuyết phủ trắng nhiều vùng núi phía Bắc. Những đợt như vậy rất hiếm, không lặp lại theo năm. Muốn biết khả năng có băng giá, hãy theo dõi bản tin dự báo không khí lạnh và cảnh báo rét hại, băng giá của cơ quan khí tượng thuỷ văn, đừng tin các tin đồn "tuần sau chắc chắn có tuyết" không có nguồn.
Đi xem băng tuyết an toàn
Phần lớn tai nạn khi đi săn băng tuyết không đến từ cái lạnh trên đỉnh, mà từ đường đi và cách sưởi ấm. Thứ tự chuẩn bị nên theo:
- Theo dõi cảnh báo của cơ quan khí tượng và thông báo của chính quyền địa phương. Khi có thông báo hạn chế hay cấm phương tiện lên đỉnh núi, đèo, hãy tuân thủ; đó thường là vì mặt đường đã đóng băng.
- Không chạy xe máy lên đèo trong đêm hoặc sáng sớm khi mặt đường có thể đóng băng mỏng, trong suốt, rất khó nhìn thấy. Đi chậm, giữ khoảng cách, phanh nhẹ đều; tốt nhất đi cùng xe và tài xế quen đường địa phương.
- Mặc nhiều lớp: lớp trong giữ khô, lớp giữa giữ ấm, lớp ngoài chắn gió, mưa. Đội mũ, đeo găng, tất dày, giày đế bám. Mang đồ thay dự phòng vì ướt người trong rét nguy hiểm hơn rét khô.
- Không đốt than, đốt củi sưởi trong phòng kín, xe kín. Khí than sinh ra khí độc không màu không mùi, đã gây nhiều ca tử vong đáng tiếc trong những đêm rét. Nếu phải sưởi, dùng thiết bị điện an toàn và mở hé cửa thông gió.
- Để ý dấu hiệu hạ thân nhiệt ở người đi cùng, nhất là trẻ nhỏ và người lớn tuổi: run không dứt, nói líu, lơ mơ, vụng về. Đưa vào chỗ ấm, thay đồ khô, gọi hỗ trợ y tế.
- Đi theo đường mòn có sẵn, không trèo lên mỏm đá phủ băng, không đứng dưới cây lớn đang rụng băng khi nắng lên.
Trẻ nhỏ và người lớn tuổi chịu rét kém hơn người trưởng thành khoẻ mạnh nhiều. Nếu đi cùng họ, nên rút ngắn thời gian ở ngoài trời và có sẵn chỗ ấm để nghỉ.
Chụp băng giá và sương muối cận cảnh
Băng giá đẹp nhất khi nhìn gần, nơi từng gai băng, từng tinh thể hiện rõ. Vài gợi ý cho người dùng điện thoại:
- Đến sớm, trước khi nắng chiếu. Nắng lên vài chục phút là băng mềm, nhỏ giọt rồi rụng, các gai băng mất đường nét.
- Dùng chế độ chụp cận của máy. Đưa máy lại gần một ngọn cỏ, chiếc lá có băng bám, chạm lấy nét vào mép gai băng, giữ yên tay vì ở khoảng cách gần rung nhẹ cũng nhoè.
- Chọn nền tối phía sau. Băng trắng trên nền sương trắng dễ bị chìm. Một thân cây sẫm, khoảng rừng tối phía sau làm băng nổi lên rõ.
- Chụp ngược sáng khi nắng vừa lên. Nắng xiên chiếu xuyên qua lớp băng mỏng làm viền băng sáng lên lấp lánh; đo sáng vào vùng băng, giảm phơi sáng.
- Giữ ấm điện thoại. Pin tụt rất nhanh trong giá rét. Cất máy trong túi áo sát người, chỉ lấy ra khi chụp; khi vào phòng ấm, để máy trong túi một lúc cho khỏi đọng hơi nước.
- Không bẻ cành, không gom băng. Chụp tại chỗ, để nguyên cảnh cho người đến sau và cho cây cối của người dân.
Tôn trọng người dân và mùa màng ở nơi có băng giá
Với khách du lịch, băng giá là cảnh đẹp hiếm có. Với người dân vùng cao, cùng đợt băng giá đó có thể làm chết rau màu, cây ăn quả, làm gia súc chết rét, đường sá ách tắc, trẻ con phải nghỉ học. Khi lên núi xem băng tuyết, hãy nhớ rằng mình đang đứng giữa một mùa khó khăn của người khác.
Một vài điều nhỏ mà ý nghĩa: không giẫm vào ruộng rau, nương chè, vườn cây phủ sương muối để chụp ảnh; không bẻ cành cây phủ băng mang về; không xả rác, cốc nhựa, túi sưởi đã dùng trên đỉnh núi. Muốn quay người dân địa phương đang làm việc trong giá rét, xin phép trước, không quay cận mặt người không đồng ý, không biến khó khăn của họ thành trò cười trên mạng.
Nếu có thể, mua đồ ăn, nhu yếu phẩm, đặt phòng nghỉ của người dân địa phương thay vì chỉ lên rồi về trong ngày. Một chuyến đi xem băng tuyết vì thế vừa cho bạn khoảnh khắc đẹp, vừa để lại chút gì có ích cho nơi đã đón mình. Đừng quên rằng những đợt rét hại thường đi kèm kêu gọi hỗ trợ của chính quyền địa phương cho bà con vùng cao.
Vì sao người ta háo hức với tin tuyết rơi
Với một nước nhiệt đới, tuyết là thứ người ta chủ yếu thấy qua phim ảnh. Biết rằng ở ngay trong nước, chỉ cách vài giờ đi xe, có nơi phủ trắng băng tuyết là một điều bất ngờ dễ chịu. Cảnh cây thông phủ băng như đường, mái nhà trình tường trắng xoá, người dân bản mặc áo chàm đi giữa băng giá là những hình ảnh rất khác với cảm nhận quen thuộc về khí hậu Việt Nam.
Cảm giác khan hiếm cũng góp phần. Băng tuyết không có mỗi năm, có năm có năm không, kéo dài vài giờ hay một hai ngày rồi tan. Những đoạn phim ghi lại khoảnh khắc tuyết rơi, nước đóng băng ở máng, băng giá rụng khỏi cành cây khi nắng lên vì thế được lưu giữ và chia sẻ rất lâu.
Khi chia sẻ, hãy gọi đúng tên hiện tượng: băng giá là băng giá, sương muối là sương muối, tuyết là tuyết. Gọi tất cả là "tuyết rơi" có thể khiến người khác vội vã lên đường trong điều kiện nguy hiểm vì tưởng có cảnh tuyết phủ như trong phim. Ghi nơi chụp ở mức tỉnh, thời điểm thật, và đừng dùng lại ảnh năm cũ cho tin năm nay.
Câu hỏi thường gặp
Băng giá có ăn được không, trẻ con hay muốn liếm thử?
Không nên. Băng giá hình thành từ sương mù có thể bám cả bụi, khói và những gì có trên cành cây, hàng rào. Ngoài ra, chạm lưỡi hay da ướt vào kim loại phủ băng có thể bị dính và trầy. Cho trẻ ngắm và chạm bằng găng tay là đủ.
Vì sao có năm rét đậm mà không có băng giá trên núi?
Băng giá cần cùng lúc nhiệt độ dưới 0 độ C và độ ẩm cao, thường là sương mù dày. Nhiều đợt gió mùa đông bắc mang không khí rất lạnh nhưng khô, trời quang, nên chỉ có sương muối ở chỗ trũng hoặc không có gì cả, dù dưới xuôi vẫn rét buốt.
Đi xe máy lên vùng có băng tuyết cần chú ý gì nhất?
Mặt đường đóng băng mỏng gần như trong suốt, nhất là trên đoạn khuất nắng, trên cầu và khúc cua. Nếu buộc phải đi, đi ban ngày khi băng đã tan bớt, giảm tốc mạnh, không phanh gấp, giữ khoảng cách lớn và theo dõi thông báo cấm đường của địa phương.
Có nên mang trẻ nhỏ đi xem tuyết không?
Cân nhắc kỹ. Trẻ nhỏ mất nhiệt nhanh, khó nói ra khi bị lạnh, đường đèo dài dễ say xe. Nếu đi, chuẩn bị đủ đồ giữ ấm, chọn chỗ ở có sưởi an toàn, giới hạn thời gian ngoài trời và sẵn sàng quay về sớm khi trẻ có dấu hiệu mệt, run.
Sương muối có hại cho cây trồng như thế nào?
Khi tinh thể băng hình thành trên lá và trong mô cây, tế bào có thể bị tổn thương, lá cháy đen sau khi nắng lên. Rau màu, chè, cây ăn quả non dễ bị ảnh hưởng nhất. Người làm nông có nhiều cách che chắn; chi tiết kỹ thuật nên hỏi cán bộ khuyến nông địa phương.
Ảnh tuyết rơi lan truyền có thể là ảnh cũ không?
Rất có thể. Mỗi khi có tin rét, ảnh băng tuyết những năm trước thường được đăng lại như ảnh mới. Trước khi lên đường, xem bản tin chính thức và tin từ địa phương trong ngày, đừng chỉ dựa vào một tấm ảnh không rõ thời điểm.