Đom đóm là nhóm bọ cánh cứng có cơ quan phát sáng ở phần cuối bụng, tạo ra ánh sáng xanh vàng nhờ một phản ứng hoá học bên trong cơ thể, và dùng những nhịp nháy sáng để tìm bạn tình. Một đêm hè ở vườn quê hay ven sông, hàng trăm đốm sáng nhỏ bay chậm, chớp tắt giữa lùm cây là cảnh mà nhiều người nhớ mãi từ hồi còn bé.
Mục từ này giải thích ánh sáng của đom đóm được tạo ra thế nào, vì sao gọi là ánh sáng lạnh, vì sao mỗi loài nháy một kiểu, đom đóm sống ở đâu và vì sao ngày càng ít gặp, cùng cách ngắm, chụp đom đóm mà không bắt chúng bỏ vào lọ như trò quen thuộc ngày xưa.
Ánh sáng của đom đóm được tạo ra từ đâu
Ánh sáng của đom đóm là một dạng phát quang sinh học, tức là sinh vật tự tạo ra ánh sáng bằng phản ứng hoá học. Trong cơ quan phát sáng ở bụng có một chất thường được gọi là luciferin. Khi có enzyme luciferase, oxy và nguồn năng lượng của tế bào, chất này bị biến đổi và giải phóng năng lượng dưới dạng ánh sáng.
Điều làm các nhà khoa học thích thú là phản ứng này rất hiệu quả: phần lớn năng lượng biến thành ánh sáng, chỉ rất ít thành nhiệt. Vì vậy người ta gọi đó là ánh sáng lạnh. Bạn có thể đặt một con đom đóm đang sáng lên lòng bàn tay mà không thấy nóng, khác hẳn bóng đèn sợi đốt ngày xưa nóng ran khi bật.
Đom đóm bật và tắt ánh sáng bằng cách điều khiển lượng oxy đi vào các tế bào phát sáng. Cơ chế điều khiển chi tiết, trong đó có vai trò của một số chất truyền tín hiệu trong cơ thể, vẫn đang được nghiên cứu. Điều chắc chắn là đom đóm chủ động nháy theo nhịp, chứ không sáng liên tục như một bóng đèn để quên.
Phát quang sinh học không chỉ có ở đom đóm. Một số loài nấm, sứa, vi sinh vật biển và cá sống ở biển sâu cũng phát sáng. Nhưng đom đóm là sinh vật phát sáng mà người thường dễ gặp nhất trên cạn.
Vì sao đom đóm nháy sáng: những gì đã biết
Để tìm bạn tình. Đây là chức năng được nghiên cứu nhiều nhất. Ở nhiều loài, con đực bay và nháy theo một nhịp riêng, con cái đậu dưới lá cỏ đáp lại bằng nhịp nháy của mình. Hai bên nhận ra nhau nhờ khoảng cách giữa các lần nháy, độ dài mỗi lần nháy và màu sáng.
Mỗi loài một "mật mã". Vì có nhiều loài cùng sống một vùng, nhịp nháy giúp con cái nhận đúng con đực cùng loài. Có ghi nhận về những loài đom đóm săn mồi bắt chước nhịp nháy của con cái loài khác để dụ con đực đến rồi ăn thịt, một chuyện nghe như truyện nhưng đã được các nhà côn trùng học mô tả ở một số nơi trên thế giới.
Cảnh báo kẻ săn mồi. Nhiều loài đom đóm có vị đắng hoặc chứa chất khó chịu với kẻ săn mồi. Ánh sáng có thể là một lời cảnh báo kiểu "ăn vào sẽ đắng" của côn trùng, đặc biệt ở ấu trùng cũng biết phát sáng. Ý này được nhiều nhà nghiên cứu ủng hộ nhưng vẫn đang được kiểm chứng ở từng loài.
Nháy đồng loạt ở một số nơi. Một số loài đom đóm, nhất là ở vùng rừng ngập mặn và ven sông Đông Nam Á, được biết đến với khả năng nháy gần như đồng loạt trên cả một tán cây, khiến cây như bật tắt đèn. Không phải chỗ nào có đom đóm cũng có cảnh này, và nó phụ thuộc vào loài.
Vòng đời của đom đóm và nơi chúng sống
Đom đóm trưởng thành chỉ là một đoạn ngắn trong đời chúng. Phần lớn thời gian là ở dạng ấu trùng, sống dưới đất ẩm, trong lớp lá mục, có loài sống ven nước. Ấu trùng nhiều loài ăn ốc sên, ốc nhỏ và giun, và cũng phát sáng mờ mờ, nên đôi khi bạn thấy những đốm sáng bò chậm dưới cỏ chứ không bay.
Đom đóm ưa những nơi ẩm, có cây bụi, có lớp lá mục, gần nước, và quan trọng là tối. Vườn cây ăn trái ven sông, bờ kênh có cây bần, cây dừa nước, rìa rừng, ruộng vườn ít đèn là những nơi người ta hay gặp. Ở đồng bằng sông Cửu Long, nhiều người lớn tuổi kể ngày xưa đom đóm nhiều đến mức sáng cả bờ sông.
Mùa thấy đom đóm nhiều thường là mùa mưa hoặc những tháng nóng ẩm, tuỳ vùng và tuỳ loài. Giờ đẹp nhất thường là khoảng một hai giờ sau khi trời tối hẳn. Một đêm không trăng, lặng gió, sau cơn mưa nhẹ là thời điểm lý tưởng.
Vì vòng đời phụ thuộc vào đất ẩm, lá mục và nguồn ốc làm thức ăn, đom đóm khó sống được ở những nơi bị dọn sạch cỏ, đổ bê tông, phun thuốc diệt côn trùng nhiều.
Vì sao đom đóm ngày càng ít gặp
Nhiều người nhận thấy đom đóm hiếm hơn so với thời họ còn nhỏ. Các nhà nghiên cứu trên thế giới thường nêu một số nguyên nhân chính, và mức độ ảnh hưởng của từng nguyên nhân khác nhau giữa các vùng.
| Nguyên nhân | Tác động đến đom đóm | Người dân có thể làm gì |
|---|---|---|
| Ô nhiễm ánh sáng | Đèn đường, đèn vườn sáng suốt đêm làm tín hiệu nháy khó nhận ra, con đực con cái khó tìm nhau | Tắt bớt đèn vườn không cần thiết, dùng đèn chiếu xuống thay vì chiếu ngang |
| Mất nơi sống | Lấp kênh, phát quang bờ bụi, đổ bê tông làm mất chỗ sống của ấu trùng | Giữ lại một góc vườn có cỏ, lá mục, bụi cây |
| Thuốc trừ sâu | Có thể giết ấu trùng, đom đóm trưởng thành và cả nguồn thức ăn như ốc | Hạn chế phun diện rộng trong vườn nhà, theo hướng dẫn an toàn |
| Bắt đem về | Mỗi con bị bắt là một con không sinh sản được trong mùa ngắn ngủi | Ngắm tại chỗ, không bắt bỏ vào lọ |
Không có số liệu cụ thể nào về mức suy giảm đom đóm ở Việt Nam được nêu ở đây, vì việc theo dõi còn hạn chế. Những gì bạn thấy ở vườn nhà qua nhiều năm chính là một kiểu quan sát đáng quý.
Ngắm và chụp đom đóm mà không làm hại chúng
Đom đóm dựa vào bóng tối để giao tiếp. Mọi ánh sáng bạn mang theo đều có thể làm gián đoạn chúng. Các bước dưới giúp bạn ngắm trọn vẹn và có ảnh đẹp nếu muốn.
- Chọn đêm không trăng hoặc trăng muộn, đến chỗ có đom đóm trước khi trời tối hẳn để quen đường. Đi theo lối quen, cẩn thận bờ sông, bờ kênh trơn và rắn bò trong cỏ.
- Khi trời tối, tắt đèn pin, giảm độ sáng màn hình điện thoại xuống thấp nhất, chờ chừng mười lăm phút cho mắt quen bóng tối. Bạn sẽ thấy đom đóm nhiều hơn hẳn so với phút đầu.
- Không chiếu đèn vào bụi cây, không bật đèn flash. Nếu cần soi đường, chiếu xuống chân và dùng ánh sáng đỏ yếu.
- Muốn chụp, đặt điện thoại hoặc máy ảnh lên chân máy, dùng chế độ chụp đêm hoặc phơi sáng lâu nếu máy có, hẹn giờ để khỏi rung tay. Những vệt sáng mảnh trong ảnh là đường bay của đom đóm.
- Nhiều ảnh đom đóm đẹp là ghép nhiều tấm phơi sáng liên tiếp. Nếu bạn làm vậy, nói rõ khi chia sẻ để người xem không tưởng một khoảnh khắc có nhiều đom đóm đến thế.
- Không bắt đom đóm bỏ vào lọ, kể cả để trẻ con xem một lát. Thời gian trưởng thành của chúng ngắn, một đêm bị nhốt là mất một đêm tìm bạn.
Nếu đi cùng trẻ nhỏ, hãy biến buổi tối thành một bài tập im lặng: ai thấy con đom đóm đầu tiên, ai đếm được bao nhiêu đốm sáng trong một phút. Trẻ con nhớ những đêm như vậy lâu hơn bất cứ lọ đom đóm nào.
Phân biệt đom đóm với những đốm sáng khác trong đêm
Lần đầu đi xem đom đóm, nhiều người dễ nhầm với những thứ phát sáng khác. Ánh đèn xa xa qua kẽ lá lay động trong gió có thể chớp tắt như đom đóm, nhưng không di chuyển lên xuống. Đốm sáng đom đóm thì trôi chậm, nháy theo nhịp, lúc cao lúc thấp, màu xanh vàng dịu chứ không trắng gắt.
Mắt của mèo, chó, chồn hay cú khi bị đèn pin chiếu vào sẽ phản chiếu thành hai đốm sáng đi đôi, đứng yên hoặc di chuyển cùng nhau. Đó không phải đom đóm, và cũng là lời nhắc bạn đừng tiến lại gần con vật lạ trong bóng tối.
Trên gỗ mục, lá mục ở rừng ẩm, đôi khi có những vệt sáng mờ rất yếu do một số loài nấm phát quang. Cảnh này hiếm gặp, ánh sáng yếu và đứng yên, khác hẳn đom đóm. Nếu bắt gặp, bạn đã thấy một hiện tượng phát quang sinh học khác, đáng giữ trong sổ ghi chép.
Còn những đốm sáng bò chậm dưới cỏ, không bay, thường là ấu trùng đom đóm hoặc con cái của một số loài không bay được. Nhìn thấy chúng nghĩa là nơi đó đang có cả một vòng đời đom đóm, một dấu hiệu tốt cho khu vườn.
Vì sao người ta xem đom đóm mà thấy lặng lại
Cảnh đom đóm có những yếu tố khiến con người chậm lại: bóng tối, im lặng, những đốm sáng nhỏ và mềm, chuyển động chậm, không đoán trước được. Muốn xem được phải tắt đèn, ngồi yên, chờ mắt quen. Chính việc phải chờ ấy làm buổi tối trở nên khác hẳn những buổi tối nhìn màn hình.
Với nhiều người, đom đóm là ký ức tuổi thơ: những tối mất điện ngồi ngoài hiên, bắt đom đóm bỏ vào lọ thủy tinh làm đèn, chuyện kể về học trò nghèo đọc sách bằng ánh đom đóm. Câu chuyện ấy hay được nhắc trong sách cũ như một hình ảnh về sự hiếu học, dù ánh đom đóm thật thì khó đủ để đọc chữ.
Khi biết thêm rằng mỗi đốm sáng là một lời gọi bạn, một phản ứng hoá học gần như không toả nhiệt, cảnh ấy càng đáng xem. Và khi biết đom đóm đang ít dần vì đèn và thuốc, người ta có thêm lý do để giữ cho vườn nhà một góc tối.
Câu hỏi thường gặp
Đom đóm phát sáng có nóng không?
Gần như không. Ánh sáng của đom đóm là phát quang sinh học, phần lớn năng lượng của phản ứng biến thành ánh sáng, rất ít thành nhiệt. Vì thế người ta gọi đó là ánh sáng lạnh.
Đom đóm cái có phát sáng không?
Ở nhiều loài, đom đóm cái cũng phát sáng để đáp lại tín hiệu của con đực, thường từ chỗ đậu trên lá hay ngọn cỏ. Ở một số loài, con cái không có cánh hoặc cánh rất kém và trông giống ấu trùng hơn con đực.
Mùa nào dễ thấy đom đóm nhất?
Thường là những tháng nóng ẩm, mùa mưa, tuỳ vùng và tuỳ loài. Một đêm không trăng, lặng gió, sau mưa nhẹ, ở nơi ít đèn và có nhiều cây bụi gần nước là lúc dễ thấy nhất.
Bắt đom đóm bỏ vào lọ một lát rồi thả có sao không?
Không nên. Đom đóm trưởng thành chỉ sống một thời gian ngắn và dùng mấy đêm đó để tìm bạn. Bị nhốt, chúng mất thời gian sinh sản và dễ chết vì thiếu ẩm. Ngắm tại chỗ vẫn tốt hơn cho chúng.
Chụp đom đóm bằng điện thoại có được không?
Được, nếu điện thoại có chế độ chụp đêm hoặc phơi sáng lâu. Bạn cần đặt máy trên chân máy hoặc chỗ cố định, hẹn giờ chụp và tuyệt đối không bật flash. Ảnh ghép nhiều tấm thì nên ghi rõ khi chia sẻ.
Vì sao vườn nhà trước có đom đóm mà nay không còn?
Có nhiều nguyên nhân có thể cùng lúc: đèn sáng ban đêm nhiều hơn, bờ bụi bị phát quang, đất bị đổ bê tông, phun thuốc trừ sâu. Giữ một góc vườn tối, có cỏ và lá mục, hạn chế phun thuốc có thể giúp đom đóm quay lại theo thời gian.