HayLuon.comHay Luôn
Hành vi động vật thú vị

Ếch nhái kêu inh ỏi sau mưa đầu mùa: ai hát, hát cho ai và vì sao đồng loạt

Mưa đầu mùa xuống là ruộng ao rộn tiếng ếch, nhái, ễnh ương. Vì sao chúng kêu cùng lúc, tiếng nào của con nào, và cách nghe, ghi âm ban đêm cho an toàn.

Flooded rice field edge at night after rain in Đồng Tháp, a person in rubber boots seen from behind holding a dim red-filtered flashlight toward the water, faint mist

Sau những cơn mưa lớn đầu mùa, ruộng, ao, mương quanh nhà bỗng vang lên tiếng ếch nhái kêu dồn dập suốt đêm: đó là những con đực đang gọi bạn tình, vì nước vừa đủ để chúng sinh sản. Tiếng ộp ộp của ếch đồng, tiếng ễnh ương ồm ồm như ai thổi vào chum, tiếng nhái kêu lách chách liên hồi chồng lên nhau, có nơi to đến mức người trong nhà phải nói lớn mới nghe.

Với người lớn lên ở quê, đó là âm thanh báo mùa mưa đã về. Với người ở phố, đó là bản hoà âm ít khi được nghe trọn. Mục từ này giải thích ếch nhái kêu bằng gì, vì sao kêu đồng loạt sau mưa, cách phân biệt vài tiếng quen thuộc, và cách ra đồng nghe, ghi âm ban đêm mà vẫn an toàn cho mình và cho con vật.

Ếch nhái kêu bằng gì: dây thanh và túi kêu

Ếch nhái kêu bằng cách đẩy không khí từ phổi qua thanh quản, làm dây thanh rung lên, giống nguyên lý của nhiều loài có xương sống khác. Điểm đặc biệt là phần lớn con đực có túi kêu, một vùng da mỏng ở dưới cằm hoặc hai bên má phồng lên như bong bóng khi kêu. Không khí được đẩy qua lại giữa phổi và túi kêu, nên con vật có thể kêu liên tục mà không phải mở miệng hít thở như người.

Túi kêu không tự tạo ra tiếng nhưng giúp âm thanh vang và lan xa hơn. Đó là lý do một con ếch nhỏ bằng nắm tay có thể tạo ra tiếng nghe được từ cách cả mấy thửa ruộng. Nhìn một con nhái bén kêu dưới ánh đèn yếu, bạn sẽ thấy cái bọng dưới cằm phồng xẹp theo từng nhịp, cảnh rất đáng xem.

Thường chỉ con đực kêu to để gọi bạn tình. Con cái nhiều loài cũng phát ra âm thanh, nhưng nhỏ và ít hơn. Mỗi loài có một kiểu tiếng riêng về độ cao, nhịp và độ dài, giống như một "bài hát" riêng mà con cái cùng loài nhận ra giữa hàng chục tiếng khác.

Vì sao cả cánh đồng kêu cùng lúc sau mưa

Nước vừa có là lúc sinh sản. Nhiều loài ếch nhái đẻ trứng trong nước nông, nòng nọc phải sống ở nước cho tới khi biến thái. Mùa khô, vũng nước cạn, ruộng khô; mưa lớn đầu mùa làm đầy ao, ruộng, rãnh. Với con vật, đó là tín hiệu "bây giờ hoặc không bao giờ", nên chúng ra khỏi chỗ trú gần như cùng lúc.

Kêu đông thì dễ được nghe. Một con kêu đơn độc dễ bị lạc giữa tiếng gió, tiếng mưa. Khi cả đám kêu ở cùng một vũng, con cái dễ tìm đến chỗ đó hơn. Người ta gọi cảnh này là đồng ca, dù mỗi con thực chất đang cạnh tranh với con bên cạnh.

Đêm ẩm là lúc an toàn. Da ếch nhái mỏng, dễ mất nước. Đêm sau mưa, không khí ẩm, nhiệt độ dịu, chúng có thể ở ngoài lâu mà không bị khô. Ban đêm cũng là lúc nhiều loài chim săn mồi đã nghỉ.

Kêu xen kẽ để khỏi lấn tiếng nhau. Nghe kỹ, bạn sẽ thấy nhiều con không kêu chồng khít lên nhau mà chèn tiếng vào khoảng nghỉ của con bên cạnh. Ở một số loài, hiện tượng kêu xen kẽ như vậy đã được các nhà nghiên cứu mô tả, giúp tiếng của từng con rõ hơn. Không phải loài nào cũng làm vậy, nhưng đó là điều thú vị để thử nghe.

Vài tiếng kêu quen thuộc ở đồng quê Việt Nam

Mô tả tiếng kêu bằng chữ luôn khó chính xác, và cùng một loài có thể kêu khác nhau theo vùng. Bảng dưới chỉ là gợi ý để bạn bắt đầu tập nghe, không phải khoá nhận dạng.

Con vậtTiếng nghe giốngHay gặp ở đâu
Ếch đồngỘp ộp trầm, từng tiếng rời, đôi khi kéo thành chuỗiRuộng lúa, mương, ao nông
Ễnh ươngỒm ồm rất to, vang, như thổi vào miệng chum; hay kêu dồn dập sau mưa lớnRãnh nước, vũng mới đọng, gần nhà dân
Nhái bénTiếng nhỏ, cao, kêu nhanh liên hồi; thường thấy đậu trên lá, ngọn cỏBụi cây ven ao, ruộng lúa, vườn rau
Cóc nhàTiếng rè kéo dài, đều, như tiếng rung khẽSân vườn, chân tường, gần vũng nước sau mưa
Các loài nhái nhỏ trên ruộngLách chách, tích tắc nhanh như đồng hồRuộng nước, cỏ ven bờ

Muốn chắc tên loài, bạn ghi âm rồi so với những bản ghi của các nhóm nghiên cứu lưỡng cư hoặc hỏi người có kinh nghiệm. Việc tự tập phân biệt bằng tai, qua nhiều đêm, cũng là một thú vui riêng: dần dần bạn sẽ nghe ra trong một bản hợp xướng hỗn độn có bao nhiêu "giọng" khác nhau.

Một đêm hoà âm diễn ra thế nào

Thường thì tiếng kêu bắt đầu ngay khi mưa ngớt, lúc chập tối. Vài con mở màn, rồi chỉ trong vài phút, cả vùng nước vang lên. Cao điểm có thể kéo dài vài giờ đầu đêm, sau đó thưa dần. Có những đêm mưa lớn, đồng ca kéo đến gần sáng.

Bạn sẽ để ý thấy âm thanh có những đợt dâng và lặng. Một tiếng động lạ, ánh đèn rọi qua, bước chân đến gần làm cả khu im bặt, rồi sau một lúc lại có con dò dẫm kêu trước, những con khác theo sau. Hiện tượng này cho thấy ếch nhái rất nhạy với nguy hiểm, và cũng là gợi ý cho người nghe: muốn nghe trọn, phải đứng yên.

Sau vài đêm như vậy, trứng ếch nhái xuất hiện trong ruộng, ao: những đám trứng trong suốt dạng thạch, có chấm đen bên trong, hoặc những chuỗi trứng dài tuỳ loài. Vài ngày sau là nòng nọc. Nếu nhà bạn gần ruộng, đây là cơ hội hiếm để cho trẻ con quan sát một vòng đời trọn vẹn ngay ngoài cửa, chỉ cần nhìn chứ không cần vớt về.

Khi mùa mưa đã vào ổn định, những đêm đồng ca dữ dội thưa dần, nhưng tiếng kêu vẫn còn lác đác nhiều tuần sau đó. Chính sự đột ngột của mấy đêm đầu mùa mới làm người ta nhớ lâu.

Ra đồng nghe và ghi âm ban đêm an toàn

Cánh đồng ban đêm sau mưa không phải chỗ để đi chơi tùy tiện. Đường trơn, bờ ruộng lở, có thể có rắn. Các bước dưới giúp bạn nghe được mà vẫn an toàn.

  1. Đi cùng người khác, báo cho người nhà biết bạn ra chỗ nào, về lúc mấy giờ. Không đi khi trời còn sấm sét.
  2. Đi ủng cao su, mặc quần dài, mang đèn pin. Đi chậm trên bờ, soi đường trước mỗi bước, nhất là chỗ cỏ rậm.
  3. Chọn chỗ đứng cố định ở bờ ruộng hay hiên nhà gần ao, tắt đèn hoặc phủ đèn bằng giấy bóng kính đỏ cho ánh sáng dịu. Nhiều người quan sát lưỡng cư dùng ánh đỏ vì nó ít làm con vật giật mình hơn đèn trắng chói, dù không phải loài nào cũng phản ứng giống nhau.
  4. Đặt điện thoại trên một bề mặt khô, hướng về phía mặt nước, bật ghi âm rồi đứng yên vài phút cho ếch nhái quen lại. Bản ghi dài vài chục phút thường có những đoạn rất hay.
  5. Không bắt ếch nhái lên tay để quay cận. Da chúng mỏng, dễ tổn thương vì tay người khô, có kem chống muỗi hay muối mồ hôi. Cóc có tuyến tiết chất độc ở da, chạm vào rồi dụi mắt có thể bị kích ứng.
  6. Không giẫm vào vũng nước có trứng, không vớt nòng nọc về nhà. Về nhà rửa tay bằng xà phòng.

Nếu chỉ muốn nghe mà không ra đồng, đơn giản nhất là mở cửa sổ phía có ruộng hay ao, tắt quạt, ngồi yên mười phút đầu đêm sau mưa. Nhiều người ở phố có ao hồ gần nhà cũng nghe được bản đồng ca theo cách này.

Ếch nhái trên ruộng lúa: vì sao người làm nông quý tiếng kêu ấy

Ếch nhái trưởng thành ăn rất nhiều côn trùng: châu chấu, sâu non, rầy, muỗi, bọ nhỏ bò trên lá lúa. Vì thế, từ lâu người làm ruộng đã coi ếch nhái là bạn của đồng ruộng, dù không phải ai cũng nói ra thành lời. Mức độ góp phần của chúng vào việc giữ cân bằng sâu hại khác nhau tuỳ nơi, tuỳ mùa, và khó đo chính xác, nhưng rõ ràng một cánh đồng còn nhiều ếch nhái là cánh đồng có thêm một lớp thiên địch tự nhiên.

Ngược lại, ếch nhái cũng là thức ăn của nhiều loài khác: rắn, cò, diệc, vạc, chim bói cá, có loài cá lớn. Một đêm đồng ca vì vậy cũng là đêm bận rộn của cả chuỗi thức ăn quanh ruộng, và tiếng kêu càng to thì càng dễ bị kẻ săn tìm thấy. Con đực phải đánh đổi giữa được nghe thấy và bị phát hiện, đó là lý do chúng im bặt nhanh như vậy khi có động.

Ở nhiều vùng quê, bắt ếch đồng làm thức ăn là chuyện quen thuộc và thuộc về sinh kế của người dân. Mục từ này không bàn chuyện đó; nó chỉ nhắc rằng người đi nghe, đi quay vì tò mò thì không cần bắt con nào, chỉ cần đứng yên ở bờ ruộng là đủ.

Vì sao bản đồng ca của ếch nhái làm người nghe nhớ mãi

Tiếng ếch nhái sau mưa gắn với những thứ rất riêng của mùa: mùi đất ngai ngái sau mưa, không khí mát hẳn sau những ngày oi, tiếng nước chảy róc rách ở rãnh. Người đã lớn lên cùng nó, khi đi xa, chỉ cần nghe lại một đoạn là bao nhiêu ký ức ùa về.

Ở góc độ âm thanh, đó là một bản nhạc không có nhạc trưởng nhưng có trật tự riêng: nhiều giọng, nhiều nhịp, có đợt dâng và đợt lặng. Không lần nào giống lần nào. Nhiều người thích nghe bản ghi tiếng ếch nhái để dễ ngủ vì nó đều mà vẫn sống động.

Và đằng sau âm thanh là một tín hiệu về môi trường. Nơi còn nhiều tiếng ếch nhái thường là nơi nước chưa quá ô nhiễm, ruộng vườn còn chỗ cho loài nhỏ sống. Lưỡng cư nhạy với thuốc trừ sâu và ô nhiễm nước, nên khi một vùng quê dần im tiếng ếch, đó là điều đáng để người dân suy nghĩ.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao ếch nhái chỉ kêu to vào mùa mưa?

Mùa mưa có nước để đẻ trứng và nuôi nòng nọc, nên đó là mùa sinh sản chính của nhiều loài. Con đực kêu để gọi con cái đến vùng nước. Mùa khô chúng ẩn mình, ít hoạt động, nên tiếng kêu thưa hẳn.

Ễnh ương có phải là một loài ếch không?

Ễnh ương là một loài lưỡng cư không đuôi, cùng nhóm lớn với ếch nhái nhưng thuộc họ khác ếch đồng. Thân tròn, đầu nhỏ, khi kêu phồng người lên và phát ra tiếng ồm ồm rất to, thường nghe thấy nhiều nhất sau những trận mưa lớn đầu mùa.

Có nên bắt ếch nhái về cho trẻ con xem rồi thả?

Không nên. Da ếch nhái mỏng, dễ tổn thương khi bị cầm, và việc mang đi mang lại có thể làm chúng yếu hoặc lây bệnh giữa các vùng nước. Cóc còn có chất tiết ở da gây kích ứng. Cho trẻ ngắm từ bờ là đủ.

Ra đồng ban đêm nghe ếch kêu cần chú ý gì nhất?

Đi cùng người khác, đi ủng và soi đường kỹ vì bờ ruộng trơn và có thể có rắn. Không ra đồng khi còn sấm sét. Đứng ở chỗ cố định, tắt đèn chói và đứng yên thì vừa an toàn vừa nghe được nhiều hơn.

Vì sao đang kêu inh ỏi thì cả cánh đồng im bặt?

Ếch nhái rất nhạy với rung động, ánh sáng và bóng người. Khi có dấu hiệu nguy hiểm, chúng ngừng kêu để không lộ vị trí. Sau một lúc thấy yên, vài con kêu dò trước rồi cả đám kêu lại.

Tiếng ếch nhái giảm đi ở quê có phải là dấu hiệu xấu không?

Có thể là một dấu hiệu đáng để ý. Lưỡng cư nhạy với thuốc trừ sâu, ô nhiễm nước và mất nơi sống. Tuy vậy, số lượng còn thay đổi theo năm mưa ít hay nhiều, nên cần quan sát lâu dài chứ không kết luận chỉ qua một mùa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138