Kiến đi thành hàng là cảnh hàng trăm con kiến nối đuôi nhau trên một đường đi chung, giữa tổ và nguồn thức ăn, nhờ một vệt mùi hoá học do chính chúng để lại trên mặt đất. Đi kèm là một cảnh khác cũng hút mắt không kém: vài chục con kiến cùng bám vào một con sâu, một mẩu bánh hay xác côn trùng to gấp nhiều lần thân mình rồi chậm rãi khiêng về tổ.
Mục từ này giải thích con đường mùi được tạo ra và giữ lại thế nào, vì sao kiến chạm râu khi gặp nhau, cách cả nhóm kiến phối hợp khiêng mồi, những loài kiến hay gặp quanh nhà ở Việt Nam, và cách ngồi xem, quay cận một đàn kiến mà không phá tổ, không bị đốt.
Con đường mùi: kiến dẫn đường cho nhau bằng hoá chất
Khi một con kiến thợ tìm thấy thức ăn, trên đường về tổ nó chấm đầu bụng xuống đất từng quãng, để lại một vệt chất hoá học gọi chung là pheromone dẫn đường. Những con kiến khác dùng râu để "ngửi" vệt này và lần theo nó ra chỗ có thức ăn. Mỗi con quay về lại để thêm một lớp mùi, nên con đường dẫn tới nguồn thức ăn tốt càng lúc càng đậm.
Ngược lại, vệt mùi bay hơi dần theo thời gian. Khi thức ăn đã hết, không còn ai bồi thêm mùi, con đường mờ đi và hàng kiến thưa dần rồi biến mất. Nhờ cơ chế "càng đông càng đậm, không ai đi thì phai", cả đàn tự điều chỉnh mà không cần con nào chỉ huy.
Các nhà khoa học còn ghi nhận rằng khi có hai đường dài ngắn khác nhau tới cùng một nguồn thức ăn, nhiều loài kiến dần dồn về đường ngắn hơn. Lý do đơn giản: trên đường ngắn, kiến đi về nhanh hơn, mùi được bồi dày nhanh hơn. Cách giải bài toán đường đi này đẹp đến mức đã truyền cảm hứng cho cả một nhóm phương pháp tính toán trong tin học.
Không phải loài kiến nào cũng dựa vào vệt mùi như nhau. Có loài đi theo hàng rất rõ, có loài đi tản mát, tìm đường bằng mắt và hướng ánh sáng. Điều đó giải thích vì sao có những đàn kiến bạn thấy "kỷ luật" hơn những đàn khác.
Kiến chạm râu khi gặp nhau là đang làm gì
Kiểm tra "người nhà". Trên vỏ cơ thể kiến có một lớp hợp chất mang mùi riêng của tổ. Khi hai con chạm râu, chúng nhận ra nhau có cùng tổ hay không. Kiến lạ có thể bị cản lại, tấn công hoặc đuổi đi.
Trao đổi thông tin về thức ăn. Một con vừa đi về có mùi của nguồn thức ăn trên người. Các con khác chạm vào có thể nhận được thông tin này. Tần suất gặp nhau trên đường cũng được cho là giúp đàn điều chỉnh số kiến ra kiếm ăn.
Chia sẻ thức ăn lỏng. Ở nhiều loài, kiến thợ mớm thức ăn lỏng cho nhau từ miệng sang miệng, chuyện thường thấy khi hai con kề đầu dừng lại khá lâu. Thức ăn nhờ vậy lan khắp tổ, tới cả những con không ra ngoài.
Chưa phải "nói chuyện" như người. Dù hay được ví là kiến chào nhau, hành vi chạm râu chủ yếu là trao đổi tín hiệu hoá học và xúc giác. Nhân hoá cho vui thì được, nhưng khi giải thích cho trẻ con, bạn nên nói rõ chúng dùng mùi để hiểu nhau.
Cả nhóm khiêng mồi lớn: phối hợp không cần chỉ huy
Cảnh vài chục con kiến khiêng một con sâu dài về tổ là một trong những khoảnh khắc thú vị nhất của thế giới côn trùng. Mỗi con bám một chỗ, có con kéo, có con đẩy, có con nhấc, và cả khối mồi nhích dần về phía tổ. Đôi khi khối mồi xoay vòng, đi lệch, rồi lại chỉnh hướng.
Các nghiên cứu về khiêng mồi tập thể ở một số loài kiến gợi ý rằng không có con nào nắm toàn bộ lộ trình. Phần lớn con kiến trong nhóm chỉ "đi theo lực" của cả khối, trong khi một vài con vừa đến, có thông tin mới về hướng tổ, kéo lệch đi một chút. Cả nhóm vì vậy vừa ổn định vừa tự sửa hướng. Đây là cách hiểu đang được nghiên cứu tiếp, không phải lời giải cuối cùng cho mọi loài.
Với mồi quá to, kiến có thể cắt nhỏ ngay tại chỗ, mỗi con mang một mẩu. Với mồi vừa sức, một con kiến có thể mang vật nặng hơn thân nó nhiều lần, nhờ cơ thể nhỏ và cấu tạo cơ học đặc biệt. Những con số kiểu "kiến mang gấp năm mươi lần thân" thường được nhắc trên mạng thay đổi rất nhiều theo loài và theo cách đo, nên bạn chỉ nên nhớ ý chung là kiến khoẻ so với kích thước, chứ không nên thuộc một con số cố định.
Mấy loài kiến hay gặp quanh nhà và ngoài vườn
Ở Việt Nam có rất nhiều loài kiến. Bảng dưới chỉ gồm vài nhóm quen thuộc với người dân, mô tả theo cách nhận biết thông thường để bạn quan sát an toàn.
| Kiến | Nhận biết | Lưu ý khi quan sát |
|---|---|---|
| Kiến đen nhỏ trong nhà | Rất nhỏ, đi thành hàng dài trên tường, bếp, theo vệt đường hay đồ ngọt | Vô hại với người, nhưng nên lau sạch vụn thức ăn để hàng kiến không kéo vào bếp |
| Kiến vàng | Màu cam vàng, chân dài, làm tổ bằng lá cây khâu lại trên cành | Cắn khá đau và xịt chất chua; ngắm từ xa, không chạm vào tổ |
| Kiến lửa, kiến đỏ nhỏ | Màu nâu đỏ, tổ ụ đất ở bãi cỏ, phản ứng rất nhanh khi bị động | Đốt rát; không ngồi xổm sát tổ, không cho trẻ chọc vào |
| Kiến càng | To hơn, đầu lớn, đi tản mát, hay ra vào ban đêm | Có con cắn đau; quan sát bằng đèn yếu, không bốc lên tay |
| Kiến hôi | Nâu sẫm, đi nhanh, bị bóp có mùi khó chịu | Không gây hại đáng kể, chỉ nên tránh để vào đồ ăn |
Kiến vàng có một câu chuyện riêng đáng nhắc: ở nhiều vườn cây ăn trái miền Tây, nông dân từ lâu nuôi giữ kiến vàng trong vườn, nối cầu tre cho kiến đi lại giữa các cây, vì kiến vàng săn nhiều loại sâu bọ hại cây. Đây là một ví dụ quen thuộc về dùng thiên địch trong nông nghiệp. Hiệu quả cụ thể tuỳ vườn, tuỳ loại cây.
Quay cận đàn kiến mà không phá tổ, không bị đốt
Kiến nhỏ nên mọi chuyện diễn ra ở tầm sát đất. Quay đẹp cần kiên nhẫn hơn cần máy tốt. Các bước dưới giúp bạn có cảnh rõ mà vẫn tôn trọng đàn kiến.
- Chọn đúng loài để quay. Hàng kiến đen nhỏ trên bậc thềm, trên thân cây là lựa chọn an toàn. Tránh ngồi gần ụ tổ kiến lửa và tổ kiến vàng.
- Hạ máy sát mặt đất, cách hàng kiến vài phân, tựa máy vào một viên sỏi hay quyển sổ để giữ yên. Góc ngang tầm kiến tạo cảm giác như đang đứng trong thế giới của chúng.
- Dùng chế độ chụp cận hoặc gắn thêm thấu kính cận nếu có. Lấy nét tay vào một điểm trên đường kiến đi rồi chờ kiến bước vào vùng nét.
- Ánh sáng tự nhiên buổi sáng hoặc chiều chiếu xiên làm nổi rõ chân và râu kiến. Tránh rọi đèn mạnh sát vào đàn, nhiệt và ánh sáng có thể làm chúng xáo trộn.
- Không đặt ngón tay chắn đường, không thổi, không rắc đường để dụ kiến ra. Những gì kiến tự làm đã đủ hay.
- Không đào, chọc, đổ nước vào tổ để xem kiến tha trứng chạy. Đó là phá hoại một đàn đang sống, và với kiến lửa thì bạn sẽ bị đốt rất nhiều.
- Đi cùng trẻ nhỏ thì cho trẻ ngồi xem, không cho bốc kiến lên tay. Với người có cơ địa dị ứng côn trùng đốt, giữ khoảng cách xa hơn.
Nếu bị kiến đốt, rửa vùng da bằng nước sạch, chườm mát. Khi thấy khó thở, sưng mặt môi hay nổi mẩn toàn thân, đó là phản ứng cần đến cơ sở y tế ngay, không chờ.
Kiến tha trứng lên cao thì trời mưa: kinh nghiệm dân gian và điều quan sát được
Ông bà ta có câu kiến tha trứng lên cao thì trời sắp mưa. Cảnh kiến từng hàng dài khuân trứng, ấu trùng trắng từ chỗ thấp lên chỗ cao trước những cơn mưa lớn được nhiều người kể lại, và đây là một trong những cảnh đáng xem nhất của đời sống đàn kiến.
Lời giải thích hay được nêu là kiến nhạy với thay đổi độ ẩm, áp suất không khí và độ ẩm của đất, nên có thể phản ứng trước khi mưa lớn tới, dời trứng và ấu trùng khỏi chỗ dễ ngập. Hướng giải thích này hợp lý, nhưng việc kiến "báo mưa" chính xác đến đâu thì chưa có đủ nghiên cứu để khẳng định. Kiến cũng dời tổ vì nhiều lý do khác: tổ bị phá, chỗ cũ quá nóng, có đàn kiến khác lấn sang.
Vì vậy, bạn nên coi đây là một kinh nghiệm dân gian thú vị để quan sát, không nên dựa vào đàn kiến thay cho dự báo thời tiết. Nếu bắt gặp cảnh kiến dời tổ, bạn chỉ cần ngồi xa một chút mà xem: hàng kiến lúc này đông và vội hơn hẳn ngày thường, mỗi con khuân một hạt trắng nhỏ, có con quay lại đón con đi lạc. Đừng chặn đường hay đổ nước vào, vì đó là lúc đàn kiến dễ tổn thương nhất.
Vì sao người ta có thể ngồi nhìn đàn kiến cả buổi
Đàn kiến là một thế giới thu nhỏ có trật tự mà không có người chỉ huy. Người xem bị cuốn vào cảm giác "hiểu được" một hệ thống: con này đi, con kia về, con nọ dừng lại chạm râu, rồi cả khối mồi nhích đi. Mỗi lần xem lại thấy một chi tiết mới.
Nhiều người còn nhớ tuổi thơ ngồi xổm trước hiên nhà, đặt một hạt cơm rồi chờ xem bao lâu thì có kiến đến, có bao nhiêu con, chúng mang đi lối nào. Đó là thí nghiệm khoa học đầu tiên của không ít đứa trẻ, chẳng cần phòng thí nghiệm nào.
Và với người lớn, xem kiến là một cách chậm lại: phải ngồi xuống, nhìn sát, im lặng. Đàn kiến không quan tâm đến bạn; chúng chỉ làm việc của chúng. Chính sự thờ ơ ấy lại khiến cảnh xem trở nên dễ chịu, vì bạn được nhìn một thứ đang sống thật mà không phải làm gì cả.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao kiến luôn đi theo một hàng dài?
Phần lớn là vì vệt mùi. Kiến đi trước để lại chất dẫn đường trên mặt đất, kiến sau dùng râu lần theo và bồi thêm mùi. Đường càng nhiều kiến đi càng đậm mùi, nên hàng kiến cứ thế giữ nguyên một lối cho tới khi thức ăn hết.
Kiến chạm râu vào nhau có phải là chào nhau không?
Gần giống nhưng không hẳn. Kiến dùng râu để nhận ra mùi của tổ, trao đổi tín hiệu hoá học và đôi khi chia sẻ thức ăn lỏng. Nói vui là chào nhau cũng được, nhưng bản chất là trao đổi mùi và xúc giác.
Một con kiến mang được vật nặng gấp bao nhiêu lần thân?
Tuỳ loài và tuỳ cách đo, con số rất khác nhau. Điều chắc chắn là kiến khoẻ hơn nhiều so với kích thước của nó. Bạn nên coi những con số tròn lan truyền trên mạng là ước lượng cho vui, không phải sự thật cố định.
Muốn xua hàng kiến khỏi bếp mà không cần thuốc thì làm sao?
Lau sạch vụn thức ăn và vệt đồ ngọt, đậy kín đồ ăn, lau đường kiến đi bằng nước có xà phòng để xoá vệt mùi. Khi không còn thức ăn và vệt mùi bị xoá, hàng kiến thường tự thưa dần.
Bị kiến lửa đốt thì xử lý thế nào?
Rời khỏi chỗ có tổ, phủi kiến khỏi người, rửa vùng bị đốt bằng nước sạch và chườm mát. Nếu xuất hiện khó thở, sưng mặt môi, nổi mẩn toàn thân hay chóng mặt, cần đến cơ sở y tế ngay vì có thể là phản ứng dị ứng nặng.
Kiến vàng trong vườn cây ăn trái có lợi hay có hại?
Kiến vàng săn nhiều loại sâu bọ hại cây nên được nhiều nhà vườn giữ lại như một thiên địch, nhưng chúng cắn đau khi người hái trái và có thể nuôi một số loài rệp. Lợi hay hại tuỳ vườn, tuỳ cách quản lý, nên hỏi người trồng có kinh nghiệm ở địa phương.