Voọc chà vá chân nâu là loài linh trưởng ăn lá, sống trên tán rừng ở miền Trung Việt Nam và một phần Lào, nổi bật với bộ lông nhiều màu: thân xám, mặt vàng cam, tay trắng, đuôi trắng và cẳng chân màu nâu đỏ. Người ta hay gọi vui là "nữ hoàng linh trưởng" vì vẻ ngoài sặc sỡ hiếm có. Bán đảo Sơn Trà ở Đà Nẵng là nơi nhiều người biết đến loài này, vì voọc sống ngay trong rừng cạnh một thành phố lớn.
Mục từ này không phải hướng dẫn tham quan. Nó giải thích ba hành vi khiến người xem tò mò nhất: vì sao voọc ngồi im rất lâu, vì sao chúng chải lông cho nhau, và cách chúng chuyền cành giữa các tán cây; kèm theo đó là những nguyên tắc ngắm voọc ngoài tự nhiên mà các nhà bảo tồn luôn nhắc: giữ khoảng cách, giữ yên lặng, không cho ăn.
Một bộ lông như được vẽ màu và tên gọi của nó
Cái tên "chà vá chân nâu" đến từ chính đặc điểm dễ thấy nhất: phần cẳng chân từ gối xuống có màu nâu đỏ, nổi bật trên nền lông xám đen của thân. Khuôn mặt màu vàng cam, viền bởi râu má trắng; cánh tay từ khuỷu xuống màu trắng; đuôi dài màu trắng. Nhìn từ xa trên tán cây xanh, một con voọc giống như ai đó đã tô màu cẩn thận từng phần.
Ở Việt Nam còn có những loài chà vá khác như chà vá chân đen, chà vá chân xám, phân biệt chủ yếu qua màu chân và vùng phân bố. Ngoài nhóm chà vá, nước ta còn nhiều loài voọc khác sống ở vùng núi đá vôi phía Bắc, như voọc đầu vàng ở Cát Bà hay voọc mông trắng, mỗi loài một vẻ. Phần lớn đều đang bị đe doạ, nhiều loài có số lượng rất ít.
Chà vá chân nâu được xếp vào nhóm loài nguy cấp trong các danh lục bảo tồn trong nước và quốc tế, và được pháp luật Việt Nam bảo vệ. Mức xếp hạng cụ thể có thể được cập nhật theo thời gian, nhưng điều không đổi là săn bắt, buôn bán, nuôi nhốt loài này đều bị cấm.
Vì sao voọc ngồi im rất lâu: chuyện của cái dạ dày ăn lá
Lá cây là thức ăn khó tiêu. Lá chứa nhiều chất xơ cứng, ít năng lượng, có khi còn có chất khó chịu mà cây tạo ra để tự vệ. Muốn sống bằng lá, con vật cần một bộ máy tiêu hoá đặc biệt.
Dạ dày nhiều ngăn có vi sinh vật lên men. Voọc và các loài cùng họ có dạ dày chia ngăn, trong đó vi sinh vật giúp phân giải chất xơ, phần nào giống cách trâu bò tiêu hoá cỏ. Quá trình lên men này cần thời gian.
Nghỉ ngơi để tiết kiệm năng lượng. Vì thức ăn ít năng lượng và tiêu hoá chậm, voọc thường dành một phần lớn thời gian trong ngày để ngồi nghỉ trên cành, nhai chậm, ít di chuyển. Người xem tưởng chúng lười, thực ra đó là cách sống hợp lý với khẩu phần.
Ăn chọn lọc chứ không ăn tạp. Voọc thường chọn lá non, chồi, hoa, quả, hạt của những loài cây nhất định theo mùa. Đó là lý do chúng cần một khu rừng đủ đa dạng, và cũng là lý do thức ăn của người như bánh, trái cây chín ngọt không hợp với dạ dày của chúng.
Chải lông cho nhau: vừa vệ sinh vừa giữ hoà khí
Cảnh hai con voọc ngồi sát nhau, một con cúi đầu, con kia dùng tay rẽ từng mảng lông, nhặt nhặt rất tỉ mỉ là cảnh hay gặp khi đàn nghỉ. Ở nhiều loài linh trưởng, chải lông cho nhau giúp loại bỏ bụi bẩn, mảnh vụn và ký sinh nhỏ ở những chỗ con vật tự mình khó với tới.
Nhưng chải lông còn có ý nghĩa xã hội. Các nhà nghiên cứu linh trưởng từ lâu ghi nhận rằng việc chải lông giúp củng cố quan hệ giữa các cá thể, làm dịu căng thẳng sau những va chạm nhỏ và thể hiện thứ bậc trong đàn. Ai chải cho ai, chải bao lâu, có thể cho biết nhiều điều về mối quan hệ giữa các con.
Một đàn voọc chà vá thường gồm một con đực trưởng thành, vài con cái và con non. Những đàn nhỏ có thể tụ lại hoặc tách ra theo mùa. Con non lông màu khác hẳn bố mẹ trong thời gian đầu, hay bám sát mẹ, và đôi khi được các con cái khác trong đàn bế giúp, chuyện được ghi nhận ở một số loài voọc.
Khi quan sát được cảnh chải lông, bạn đang thấy một phần rất riêng tư của đời sống đàn. Đó là lý do người ngắm cần đứng xa và im lặng: một tiếng động lớn là đủ để cả đàn thôi nghỉ và bỏ đi.
Chuyền cành: di chuyển trên tán rừng
Voọc sống gần như hoàn toàn trên cây. Chúng di chuyển bằng cách leo, đi trên cành lớn bằng cả bốn chân, và nhảy từ cây này sang cây khác. Những cú nhảy dài giữa hai tán cây, chân sau đạp mạnh, tay dang ra đón cành bên kia, là cảnh khiến người xem nín thở.
Cái đuôi dài của voọc không dùng để quấn cành như một số loài khỉ châu Mỹ, mà được cho là giúp giữ thăng bằng khi đi trên cành và khi nhảy. Khi ngồi nghỉ, đuôi thường buông thõng xuống, và đây cũng là dấu hiệu dễ nhận ra voọc từ xa giữa đám lá.
Vì sống trên tán cây, voọc cần rừng liền mạch. Những con đường mở xuyên rừng, khoảng trống do chặt cây có thể chia cắt nơi sống của chúng, buộc chúng phải xuống đất hoặc băng qua đường, nơi có nhiều nguy hiểm hơn. Ở một số khu vực, người ta đã làm cầu dây treo giữa các tán cây để giúp động vật đi qua, một giải pháp đang được thử nghiệm ở nhiều nơi trên thế giới.
Khi ngắm, nếu thấy voọc đang băng qua đường hoặc ở gần mặt đất, bạn dừng lại, giữ yên lặng, chờ chúng đi qua hẳn mới di chuyển. Không bấm còi, không vây lại chụp ảnh.
Ngắm voọc ngoài tự nhiên cho đúng cách
Voọc là động vật hoang dã quý hiếm, rất nhạy cảm với người. Các nguyên tắc dưới đây được các nhà bảo tồn nhắc nhiều lần, áp dụng cho chà vá chân nâu và các loài linh trưởng khác.
- Tuân theo hướng dẫn của ban quản lý khu rừng nơi bạn đến, chỉ đi trên lối được phép. Nhiều khu vực có quy định riêng về giờ vào, khu vực cấm.
- Giữ khoảng cách xa. Dùng ống nhòm hoặc thu phóng ở mức vừa phải thay vì tiến lại gần. Nếu voọc tỏ ra bồn chồn, ngừng ăn, nhìn chằm chằm hay bỏ đi, bạn đã ở quá gần.
- Giữ yên lặng, không gọi, huýt, vỗ tay, ném vật lên cây để voọc quay đầu lại cho ảnh đẹp.
- Tuyệt đối không cho voọc ăn. Thức ăn của người có thể làm chúng bệnh, rối loạn tiêu hoá, quen lại gần đường và người, dẫn tới tai nạn hoặc bị bắt.
- Không bật flash, không dùng loa phát âm thanh để dụ, không dùng flycam bay gần đàn. Muốn dùng flycam, tìm hiểu quy định hiện hành và hỏi cơ quan quản lý trước.
- Không xả rác, mang hết đồ của mình ra khỏi rừng.
- Nếu thấy dấu hiệu săn bắt, bẫy, buôn bán voọc, báo cho kiểm lâm hoặc chính quyền địa phương.
Ảnh voọc đẹp nhất thường là ảnh chụp từ xa bằng ống kính dài, voọc đang tự nhiên ngồi ăn hay chải lông, không biết có người nhìn. Một tấm ảnh như vậy giá trị hơn nhiều so với cảnh voọc chụp gần nhưng hoảng sợ.
Một ngày trên tán rừng của đàn voọc
Theo mô tả của những người nghiên cứu và theo dõi voọc lâu năm, một ngày của đàn thường bắt đầu bằng bữa ăn sáng sớm, khi trời còn mát. Đàn tản ra trên vài tán cây gần nhau, từng con hái lá non bằng tay, đưa lên miệng nhai chậm rãi. Đây là lúc dễ thấy chúng nhất vì voọc hoạt động nhiều và ngồi ở vị trí lộ ra ngoài tán lá.
Khi nắng lên cao, đàn chuyển sang nghỉ. Các con tìm chỗ râm trên cành lớn, ngồi tựa vào nhau, chải lông, ôm con, có con ngủ gật. Khoảng thời gian này có thể kéo dài khá lâu, và người ngắm phải kiên nhẫn: có khi cả giờ chỉ thấy vài cái đuôi trắng buông thõng giữa đám lá.
Chiều muộn, đàn lại di chuyển và ăn thêm một đợt trước khi chọn cây ngủ. Lộ trình mỗi ngày phụ thuộc mùa, mùa nào cây gì ra lá non, ra quả. Vì thế cùng một đàn, mùa này thấy ở sườn núi này, mùa sau có thể chuyển sang sườn khác.
Mô tả trên là bức tranh chung; thời gian và thói quen cụ thể khác nhau giữa các đàn và các khu rừng. Nếu muốn biết lúc nào dễ quan sát ở một nơi cụ thể, người hiểu rõ nhất là cán bộ kiểm lâm, người làm bảo tồn ở đó, chứ không phải những lời mách nhau trên mạng.
Vì sao người xem dễ đem lòng thương loài voọc này
Voọc chà vá chân nâu có vẻ ngoài khiến người ta nhớ ngay từ lần đầu: màu sắc rực rỡ, khuôn mặt hiền, ánh mắt chăm chú. Khi chúng ngồi chải lông cho nhau, ôm con, hay chậm rãi nhai lá, người xem dễ thấy những cử chỉ giống con người, và chính sự giống ấy tạo ra cảm giác gần gũi.
Thêm vào đó là cảm giác may mắn. Thấy một loài quý hiếm trong rừng thật, cách thành phố không xa, là trải nghiệm không nhiều nơi trên thế giới có được. Nhiều người sau lần đầu thấy voọc đã quan tâm hơn đến rừng, đến bảo tồn.
Nhưng sự yêu mến chỉ có ích khi đi kèm cách cư xử đúng. Voọc không cần người đến gần hơn, không cần thức ăn của người, không cần lên ảnh. Cái chúng cần là rừng còn nguyên, đường đi trên tán cây không bị cắt và con người đủ kiên nhẫn để ngắm từ xa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi voọc chà vá chân nâu là nữ hoàng linh trưởng?
Đó là tên gọi vui do vẻ ngoài sặc sỡ hiếm có: thân xám, mặt vàng cam, tay và đuôi trắng, cẳng chân nâu đỏ. Tên gọi này không phải danh xưng khoa học mà là cách người ta thể hiện sự yêu mến với loài voọc này.
Voọc ăn gì và vì sao không được cho voọc ăn?
Voọc chủ yếu ăn lá non, chồi, hoa, quả và hạt của một số loài cây trong rừng, tiêu hoá bằng dạ dày nhiều ngăn có vi sinh vật lên men. Thức ăn của người có thể làm chúng bệnh và khiến chúng quen lại gần đường, gần người, dễ gặp nạn.
Voọc ngồi im cả buổi có phải là bị bệnh không?
Thường là không. Vì ăn lá, thức ăn ít năng lượng và tiêu hoá chậm, voọc dành nhiều thời gian ngồi nghỉ để tiết kiệm năng lượng và cho dạ dày làm việc. Đó là cách sống bình thường của loài ăn lá.
Có được dùng flycam để quay voọc trên tán cây không?
Flycam bay gần dễ làm voọc hoảng sợ và bỏ chỗ ăn, chỗ nghỉ. Nếu muốn dùng, bạn cần tìm hiểu quy định bay hiện hành, hỏi ban quản lý khu rừng và cơ quan có thẩm quyền, và luôn giữ khoảng cách rất xa.
Thấy người bẫy bắt hay rao bán voọc thì làm gì?
Voọc chà vá chân nâu được pháp luật bảo vệ, săn bắt, buôn bán và nuôi nhốt đều bị cấm. Bạn nên ghi nhận thông tin an toàn cho bản thân và báo cho kiểm lâm hoặc chính quyền địa phương gần nhất.
Ngắm voọc thì nên đứng cách bao xa?
Không có con số chung cho mọi nơi; bạn nên theo quy định của ban quản lý khu rừng. Nguyên tắc chung là đủ xa để voọc vẫn ăn, nghỉ, chải lông bình thường. Nếu chúng ngừng việc đang làm để nhìn bạn hay bỏ đi, nghĩa là bạn đã quá gần.