Gà mẹ che con là cảnh con gà mái xù lông, xoè rộng hai cánh để cả đàn gà con chui vào nằm bên dưới, thường vào lúc trời lạnh, trời mưa, lúc chiều tối hoặc khi có mối nguy. Đi kèm là cả một bộ "tiếng nói" của gà mẹ: tiếng cục cục gọi con khi tìm được mồi, tiếng kêu gắt báo động khi có diều hâu hay mèo, tiếng gù gù khẽ khi cả ổ đã yên.
Với nhiều người lớn lên ở quê, đây là cảnh quen đến mức không ai để ý. Nhưng nhìn kỹ, một ổ gà con chứa không ít điều thú vị mà khoa học hành vi đã quan tâm từ lâu. Mục từ này kể lại từ lúc gà mái ấp trứng đến những tuần đầu nuôi con, giải thích vì sao gà mẹ làm những việc đó, và cách cho trẻ xem, quay ổ gà con ở sân nhà sạch sẽ, an toàn.
Từ lúc gà mái đòi ấp đến khi gà con nở
Một con gà mái đến lúc muốn ấp sẽ thay đổi rõ: nằm lì trong ổ, xù lông, kêu gù gù khi có người đến gần, có con còn mổ vào tay người định lấy trứng. Người nuôi gọi là gà "đòi ấp". Trong suốt thời gian ấp, chừng ba tuần với trứng gà, gà mẹ rời ổ rất ít, chỉ ra ăn uống, đi vệ sinh nhanh rồi quay lại.
Gà mẹ thường xuyên dùng mỏ đảo trứng trong ổ. Việc đảo trứng được cho là giúp phôi phát triển đều và không dính vào vỏ, cũng là việc mà máy ấp trứng phải bắt chước. Gà mẹ còn điều chỉnh việc ngồi sát hay hở ra để giữ nhiệt độ ổ ổn định.
Những ngày cuối, nếu áp tai gần ổ, người ta đôi khi nghe tiếng gà con kêu chiêm chiếp yếu ớt ngay trong vỏ trứng, và gà mẹ đáp lại bằng tiếng gù khẽ. Một số nghiên cứu gợi ý rằng sự trao đổi âm thanh này giúp gà con làm quen với tiếng mẹ trước khi nở. Mức độ quan trọng của nó vẫn được bàn, nhưng đó là một chi tiết rất đáng để ý khi bạn có dịp ở gần một ổ gà sắp nở.
Gà con mổ vỏ chui ra có khi mất nhiều giờ. Người xem thường muốn giúp bóc vỏ, nhưng người nuôi lâu năm khuyên để gà con tự làm, trừ khi có dấu hiệu bất thường rõ, vì giúp sai cách có thể làm gà con chảy máu hoặc yếu.
Vì sao gà mẹ xoè cánh che con
Giữ ấm cho gà con. Gà con mới nở chưa tự giữ được thân nhiệt tốt như gà lớn, lớp lông tơ cũng chưa đủ cách nhiệt. Trong những tuần đầu, chúng cần được ủ ấm thường xuyên. Nằm dưới cánh mẹ, sát vào phần da ấm ở ngực bụng, là cách giữ nhiệt tự nhiên nhất.
Che mưa, che nắng gắt. Gà con bị ướt rất dễ lạnh. Khi trời đổ mưa, gà mẹ thường gọi con lại và xoè cánh che. Trưa nắng gắt, gà mẹ cũng dẫn con vào bóng râm và che bớt.
Giấu con khỏi mối nguy. Khi có diều hâu bay trên cao hay mèo rình gần, gà con chạy vào dưới cánh mẹ hoặc nấp vào bụi. Gà mẹ xù lông, dang cánh, trông to gấp đôi, sẵn sàng lao vào kẻ lạ.
Giữ đàn ở bên nhau lúc nghỉ. Buổi tối, cả ổ ngủ dưới cánh mẹ. Đó cũng là cách gà mẹ "điểm danh": con nào đi lạc sẽ kêu chiêm chiếp to và gà mẹ đáp lại để dẫn nó về.
Những tiếng kêu của gà mẹ và gà con nói lên điều gì
Người nuôi gà lâu năm đọc được ổ gà qua tai. Các nhà nghiên cứu hành vi gà cũng đã mô tả khá kỹ một số tiếng kêu. Bảng dưới là cách hiểu phổ biến, giúp bạn tập nghe ở sân nhà.
| Tiếng kêu | Thường xảy ra khi | Gà con phản ứng |
|---|---|---|
| Cục cục liên tục, kèm mổ mổ xuống đất rồi nhả mồi ra | Gà mẹ tìm được thức ăn ngon | Chạy lại, mổ theo chỗ gà mẹ chỉ |
| Tiếng kêu ngắn, gắt, hướng lên trời | Thấy vật bay lớn như diều hâu | Nấp ngay vào cánh mẹ hoặc bụi rậm, đứng im |
| Tiếng kêu liên hồi, to, lặp lại | Thấy kẻ lạ dưới đất như mèo, chó, người lạ | Dồn lại gần mẹ, cảnh giác |
| Gù gù khẽ, đều | Lúc ổ yên, lúc gọi con vào ngủ | Lần lượt chui vào dưới cánh |
| Gà con kêu chiêm chiếp to, dồn dập | Gà con bị lạc, lạnh hoặc hoảng | Gà mẹ đáp lại và đi tìm |
Điều thú vị là ở gà, các nhà khoa học đã ghi nhận tiếng báo động cho mối nguy trên trời khác với tiếng báo động cho mối nguy dưới đất, và gà phản ứng khác nhau với hai loại này. Ở sân nhà, sự khác biệt có thể không rõ như trong thí nghiệm, nhưng bạn cứ thử để ý xem.
Gà mẹ dạy con kiếm ăn thế nào
Gà con mới nở biết mổ theo bản năng, nhưng chưa biết thứ gì ăn được, thứ gì không. Gà mẹ giúp bằng một động tác rất đặc trưng: tìm được hạt, sâu hay mẩu thức ăn, nó cúi đầu mổ lên mổ xuống, nhặt lên rồi thả ra, kèm tiếng cục cục dồn dập. Gà con chạy đến, nhìn chỗ mẹ mổ và tranh nhau mổ theo.
Các nghiên cứu về hành vi gà cho thấy gà mẹ có xu hướng gọi con mạnh hơn khi tìm được thức ăn ngon, và đôi khi điều chỉnh hành vi nếu gà con mổ nhầm thứ không nên ăn. Mức độ "dạy" có chủ đích đến đâu vẫn là câu hỏi mở, nhưng rõ ràng gà con học được rất nhiều từ việc đi theo mẹ.
Ngoài ăn, gà con còn học tắm bụi, bới đất, tìm chỗ râm, đậu lên cành thấp. Sau vài tuần, khi lông cánh đã mọc, gà con tự tin đi xa hơn, gà mẹ cũng dần bớt bao bọc. Có lúc gà mẹ bắt đầu mổ đuổi gà con lớn, như một cách tách đàn để chuẩn bị cho lứa sau.
Toàn bộ quá trình ấy diễn ra ngay ở sân nhà, gần như mỗi ngày một khác. Với trẻ con, theo dõi một ổ gà từ lúc nở tới khi gà con tự lập là một bài học sinh học trọn vẹn.
Xem và quay ổ gà con ở sân nhà sạch sẽ, an toàn
Gà mẹ đang nuôi con rất dữ, gà con lại mỏng manh. Thêm vào đó là chuyện vệ sinh khi tiếp xúc gia cầm. Các bước dưới giúp cả nhà xem vui mà không ai bị thương, con gà nào cũng yên ổn.
- Ngồi xổm ở khoảng cách vài bước, ngang tầm gà, để gà mẹ quen với sự có mặt của bạn. Đừng đi thẳng vào giữa đàn gà con.
- Không bắt gà con ra khỏi đàn để chụp cận hay cho trẻ cầm. Gà mẹ có thể lao vào mổ, gà con bị bóp mạnh dễ chết.
- Muốn có cảnh gà mẹ gọi con, rắc một nắm thóc hay tấm ở chỗ thoáng gần đàn rồi lùi ra quay, thay vì dồn đàn gà đến chỗ có ánh sáng đẹp.
- Quay ở tầm thấp, khung ngang, đặt máy trên một viên gạch. Cảnh gà con chui ra chui vào dưới cánh mẹ đẹp nhất vào buổi chiều nắng xiên.
- Không quay chớp đèn sáng vào ổ gà ban đêm, không dời ổ đi chỗ khác chỉ để có ánh sáng tốt.
- Sau khi chạm vào gà, chuồng, máng ăn, hay đất nơi gà hay đi, rửa tay bằng xà phòng. Không để trẻ hôn gà con hay đưa tay lên miệng khi đang chơi gần gà.
- Nếu thấy gà ốm hoặc chết bất thường hàng loạt, không chạm tay trần, không mổ thịt, báo cho cán bộ thú y địa phương.
Gia cầm, kể cả gà khoẻ mạnh, có thể mang vi khuẩn gây bệnh đường ruột cho người. Rửa tay kỹ là thói quen đơn giản nhất để những buổi xem gà con của cả nhà luôn là kỷ niệm vui.
Gà mẹ ấp hộ trứng vịt: khi con không giống mẹ
Ở nhiều vùng quê, người nuôi hay cho gà mái ấp hộ trứng vịt, trứng ngan, vì nhiều giống vịt nuôi ít khi tự ấp. Gà mẹ phải ấp lâu hơn đáng kể so với trứng của chính nó, vì trứng vịt cần thời gian dài hơn trứng gà, rồi dẫn đàn con nở ra đi kiếm ăn như với gà con.
Cảnh thú vị xảy ra khi đàn vịt con gặp mương nước. Theo bản năng, vịt con lao xuống bơi, còn gà mẹ đứng trên bờ kêu inh ỏi, đi tới đi lui đầy lo lắng vì "con" của nó đang ở chỗ mà gà không bao giờ xuống. Cảnh này được nhiều người kể và quay lại như một ví dụ dễ thương về bản năng làm mẹ và bản năng loài.
Phía sau sự dễ thương là một bài học sinh học: gà mẹ nhận con chủ yếu qua việc chúng nở ra trong ổ mình và đi theo mình, chứ không qua hình dạng. Còn vịt con, dù được gà nuôi, vẫn mang trong mình bản năng bơi lội của loài vịt.
Nếu nhà bạn có cảnh này, cứ để gà mẹ và vịt con tự làm quen với mương nước, chỉ cần để ý mương không quá sâu, bờ không quá dốc để vịt con leo lên được. Đừng ép gà mẹ xuống nước hay bắt vịt con lên liên tục để quay cho vui.
Vì sao cảnh gà mẹ che con làm người ta mềm lòng
Gà mẹ xoè cánh, đàn gà con chui vào, chỉ còn vài cái đầu nhỏ ló ra giữa lớp lông là hình ảnh của sự che chở mà ai nhìn cũng hiểu ngay, không cần giải thích. Tiếng Việt có hẳn những cách nói lấy hình ảnh này làm ví dụ cho tình mẹ, sự đùm bọc, và người xa quê xem cảnh gà mẹ che con thường thấy nhớ nhà.
Với trẻ con, đây là một trong những cảnh đầu tiên giúp chúng hiểu rằng động vật cũng có gia đình, cũng biết lo cho con. Một đứa trẻ được dặn ngồi yên quan sát, không đuổi bắt gà con, là đứa trẻ đang học cách tôn trọng một sinh vật khác.
Và với người lớn, ổ gà ngoài sân là một nhịp sống chậm còn giữ được ở nhiều làng quê Việt Nam, nơi những thứ bình thường nhất như tiếng cục cục gọi con lúc chiều tà vẫn đủ làm người ta dừng lại ngắm.
Câu hỏi thường gặp
Gà mái ấp trứng bao lâu thì nở?
Với trứng gà, thời gian ấp thường khoảng ba tuần. Thời gian có thể xê dịch nhẹ theo nhiệt độ, giống gà và việc gà mẹ ngồi ấp có đều hay không. Trong thời gian này nên hạn chế làm động ổ.
Vì sao gà mẹ mổ người đến gần ổ gà con?
Gà mẹ đang nuôi con có bản năng bảo vệ rất mạnh. Người lạ tiến sát được coi là mối đe doạ, nên gà mẹ xù lông, dang cánh và mổ để đuổi. Bạn nên ngồi ở khoảng cách vài bước và không thò tay vào đàn.
Có nên giúp gà con bóc vỏ khi thấy nở chậm?
Thường không nên. Gà con có thể mất nhiều giờ để tự chui ra, và việc bóc vỏ giúp có thể làm chảy máu hoặc làm gà con yếu. Nếu thấy dấu hiệu bất thường kéo dài, hỏi người nuôi có kinh nghiệm hoặc cán bộ thú y.
Cho trẻ con cầm gà con có an toàn không?
Gà con mỏng manh, dễ bị bóp chết, và gia cầm có thể mang vi khuẩn gây bệnh đường ruột. Tốt nhất cho trẻ ngồi ngắm, nếu có chạm vào thì người lớn giữ cùng, sau đó rửa tay bằng xà phòng và không để trẻ hôn gà.
Gà mẹ có phân biệt được diều hâu với mèo không?
Các nghiên cứu về hành vi gà ghi nhận gà có tiếng báo động khác nhau cho mối nguy từ trên trời và từ dưới đất, và gà con phản ứng khác nhau. Ở sân nhà, sự khác biệt có thể không rõ ràng, nhưng là điều thú vị để quan sát.
Gà chết bất thường trong xóm thì nên làm gì?
Không chạm tay trần, không mổ thịt hay vứt ra kênh mương. Báo cho cán bộ thú y hoặc chính quyền địa phương để được hướng dẫn xử lý, vì đó có thể là dấu hiệu dịch bệnh trên gia cầm.