Siêu trăng là cách gọi phổ biến cho đêm trăng tròn trùng lúc Mặt Trăng ở gần điểm gần Trái Đất nhất trên quỹ đạo, nên trông to và sáng hơn một chút so với đêm trăng tròn bình thường. "Một chút" ở đây là thật: so với trăng tròn lúc ở xa nhất, siêu trăng to hơn khoảng một phần bảy về đường kính và sáng hơn chừng một phần ba, còn so với một đêm rằm trung bình thì chênh lệch nhỏ hơn nữa, mắt thường khó phân biệt nếu không đặt hai tấm ảnh cạnh nhau.
Thứ thật sự làm người ta trầm trồ là trăng lúc mới mọc sát chân trời, đêm nào cũng trông khổng lồ, có siêu trăng hay không. Mục từ này giải thích cả hai chuyện đó, cách chụp trăng to cho đúng bản chất, những lời đồn nên bỏ qua, và lời nhắc an toàn khi ra bờ biển ngắm trăng lúc triều lên.
Vì sao Mặt Trăng có lúc gần, lúc xa
Quỹ đạo của Mặt Trăng quanh Trái Đất không phải hình tròn mà là hình elip hơi dẹt. Vì thế trong mỗi vòng quay chừng một tháng, có một điểm Mặt Trăng ở gần Trái Đất nhất gọi là điểm cận địa, và một điểm ở xa nhất gọi là điểm viễn địa. Khoảng cách giữa hai điểm chênh nhau vài chục nghìn cây số, đủ để kích thước biểu kiến của Mặt Trăng thay đổi đo được.
Trăng tròn xảy ra khi Mặt Trăng ở phía đối diện Mặt Trời so với Trái Đất. Chu kỳ trăng tròn và chu kỳ gần xa không trùng nhau, nên có tháng trăng tròn rơi gần điểm cận địa, có tháng lại rơi gần điểm viễn địa. Khi trăng tròn rơi gần điểm cận địa, người ta gọi là siêu trăng; ngược lại, trăng tròn ở gần điểm viễn địa đôi khi được gọi là trăng nhỏ hay vi trăng.
Cần biết rằng "siêu trăng" không phải thuật ngữ chính thức của thiên văn học. Tên gọi này được đặt ra bên ngoài giới thiên văn từ cuối thế kỷ trước rồi trở nên phổ biến; các tổ chức khoa học dùng lại vì công chúng quen. Mỗi nơi có thể dùng ngưỡng khác nhau để quyết định đêm nào được gọi là siêu trăng, nên một năm có thể có ba hay bốn lần tuỳ cách tính. Muốn biết ngày cụ thể, hãy xem thông báo của các đài thiên văn, hội thiên văn hay cơ quan khoa học, đừng tin bài đăng không rõ nguồn.
Trăng mới mọc trông khổng lồ: một ảo giác của mắt và não
Kích thước thật không đổi. Đo bằng máy, đường kính biểu kiến của trăng sát chân trời không lớn hơn khi trăng lên cao; thậm chí nhỏ hơn rất ít vì lúc ở chân trời, bạn đứng xa Mặt Trăng hơn một khoảng xấp xỉ bán kính Trái Đất. Vậy mà hầu như ai cũng thấy trăng mới mọc to hơn hẳn.
Các giả thuyết giải thích. Hiện tượng này được gọi là ảo giác Mặt Trăng, đã được bàn từ thời cổ đại và đến nay các nhà nghiên cứu vẫn chưa thống nhất hoàn toàn. Một hướng giải thích là não coi bầu trời như một vòm dẹt, phần sát chân trời xa hơn phần trên đỉnh đầu, nên tự "phóng to" vật ở chân trời. Hướng khác nhấn mạnh việc so sánh với nhà cửa, cây cối, núi đồi ở tiền cảnh.
Tự kiểm bằng đầu ngón tay. Cầm một vật nhỏ như viên sỏi hoặc đầu ngón tay út, duỗi thẳng tay, so với trăng lúc mới mọc rồi so lại khi trăng đã lên cao. Bạn sẽ thấy vật nhỏ che trăng y như nhau. Một mẹo khác là cúi người nhìn trăng qua giữa hai chân; nhiều người thấy trăng "teo" lại ngay khi mất bối cảnh quen thuộc.
Màu cam đỏ là thật. Khác với kích thước, màu vàng cam của trăng mới mọc là thật. Ánh trăng đi qua lớp khí quyển dày ở chân trời, phần ánh sáng xanh bị tán xạ bớt, phần còn lại ngả ấm, giống như mặt trời lúc lặn.
Siêu trăng và trăng mới mọc: cái nào làm trăng trông to
Hai hiện tượng hay bị gộp làm một trong các bài đăng. Bảng dưới giúp bạn phân biệt.
| Yếu tố | Siêu trăng | Trăng mới mọc sát chân trời |
|---|---|---|
| Bản chất | Mặt Trăng thật sự ở gần hơn | Ảo giác của mắt và não |
| Đo được bằng máy không | Có, đường kính và độ sáng tăng | Không, kích thước không tăng |
| Mắt thường nhận ra không | Khó, nếu không có ảnh so sánh | Rất rõ, ai cũng thấy |
| Xảy ra khi nào | Vài đêm trăng tròn trong năm | Mọi đêm trăng mọc, rõ nhất quanh rằm |
| Màu sắc | Không đổi màu riêng | Vàng cam khi sát chân trời |
Vì vậy, cách ngắm trăng to đẹp nhất là kết hợp cả hai: chọn đêm siêu trăng nếu được, nhưng quan trọng hơn là có mặt đúng lúc trăng vừa nhô lên khỏi chân trời phía đông. Chừng nửa giờ sau, trăng lên cao, nhạt màu và cảm giác khổng lồ biến mất.
Chụp trăng mới mọc cho thấy được độ "to"
Ảnh trăng to ấn tượng thường không phải do trăng to, mà do cách chụp: đứng thật xa một vật ở tiền cảnh rồi dùng ống kính dài. Với điện thoại:
- Chọn tiền cảnh có hình dáng rõ như mái đình, ngọn tháp, cây cầu, hàng cây, đứng cách nó càng xa càng tốt, sao cho trăng sẽ mọc ngay sau nó theo hướng nhìn.
- Dùng ống kính tele lớn nhất của máy. Ở khoảng cách xa, tiền cảnh và trăng có kích thước tương đương trong khung, khiến trăng trông khổng lồ so với công trình.
- Đặt máy trên giá hoặc tì chắc. Ở mức phóng to cao, rung tay rất nhỏ cũng làm ảnh nhoè.
- Chạm đo sáng vào trăng rồi giảm phơi sáng tới khi thấy rõ các vùng sáng tối trên bề mặt. Phơi sáng tự động thường làm trăng thành đốm trắng.
- Chụp sớm, ngay khi trăng vừa nhô lên và trời còn sáng xanh. Lúc đó cả trăng lẫn tiền cảnh cùng có chi tiết; trời tối hẳn thì chỉ còn trăng.
Khi chia sẻ, hãy nói thật cách chụp: dùng ống kính dài, đứng cách xa bao nhiêu. Một tấm ảnh trăng to được ghép từ hai ảnh khác nhau thì nên ghi rõ là ghép, để người xem không nghĩ trăng thật sự to như vậy.
An toàn và lời đồn quanh đêm trăng to
Đêm trăng tròn, nhất là gần điểm cận địa, thuỷ triều thường lên cao hơn bình thường một chút vì lực hút của Mặt Trăng và Mặt Trời cộng lại. Mức chênh này thường nhỏ, nhưng nếu trùng với gió mạnh, áp thấp hay mùa triều cường thì nước có thể dâng vào những chỗ bình thường vẫn khô. Ngắm trăng mọc trên biển, cửa sông hay bãi đá, hãy xem lịch thuỷ triều và thông báo của địa phương, đứng ở chỗ cao, có lối rút, đừng ra doi cát hay mỏm đá xa bờ.
Quanh mỗi đợt siêu trăng thường có những lời đồn: trăng to gây động đất, gây thiên tai, làm người ta mất ngủ hay thay đổi tính tình. Lực thuỷ triều của Mặt Trăng có tác động lên vỏ Trái Đất, và giới khoa học có nghiên cứu xem nó ảnh hưởng thế nào tới các đứt gãy; nhưng đến nay không có cơ sở để dự báo một trận động đất nào chỉ vì trăng tròn hay siêu trăng. Còn những lời phán về vận hạn, tính cách theo trăng thì không có cơ sở khoa học.
Thứ đáng giữ lại từ đêm trăng to là một dịp để cả nhà ra ngoài, ngồi cùng nhau, chỉ cho trẻ con thấy mặt trăng nhô lên khỏi chân trời và tự kiểm ảo giác bằng ngón tay. Nhìn trăng tròn bằng mắt thường hoàn toàn an toàn, không cần kính lọc.
Đêm trăng to trong nhịp sống Việt
Người Việt vốn sống theo lịch âm cho nhiều việc, nên đêm rằm luôn có chỗ riêng: rằm tháng Giêng, rằm Trung thu, những đêm trăng sáng ở quê khi trẻ con chạy chơi ngoài sân, người lớn ngồi hóng mát đầu ngõ. Trước khi có điện, ánh trăng tròn là thứ ánh sáng cho phép đi lại, làm việc muộn, tụ tập ngoài trời. Có lẽ vì vậy mà một đêm trăng to vẫn gợi cho nhiều người cảm giác đoàn tụ và yên ả, dù họ đã sống ở phố từ lâu.
Trăng tròn mọc gần lúc mặt trời lặn, ở phía đông, và lặn gần lúc mặt trời mọc, ở phía tây. Muốn ngắm trăng mọc, bạn cần một chỗ nhìn thoáng về hướng đông vào khoảng chạng vạng: bờ sông, bờ hồ, cánh đồng, bãi biển hướng đông ở miền Trung, sân thượng không bị toà nhà chắn. Giờ trăng mọc thay đổi theo từng đêm và từng nơi, nên tra giờ trăng mọc tại chỗ mình đứng trong các ứng dụng thiên văn hay lịch của cơ quan khoa học, đừng chép giờ của một nơi khác.
Ở thành phố, ánh đèn không làm trăng tròn mờ đi bao nhiêu vì trăng rất sáng, nhưng khói bụi sát chân trời có thể khiến trăng mới mọc bị đục, đỏ sẫm, thậm chí chỉ hiện ra khi đã lên khá cao. Những đêm sau mưa, không khí sạch, trăng mọc thường trong và rõ hơn. Nếu trời có mây thấp ở phía đông, trăng có thể ló ra từ mép mây, cũng là một cảnh đẹp nếu bạn đủ kiên nhẫn chờ.
Những chi tiết đáng xem thêm trong đêm trăng tròn
Đêm trăng tròn không chỉ có đĩa trăng. Nếu đã ra ngoài ngắm, bạn có thể tìm thêm:
- Các vùng tối trên mặt trăng. Đó là những đồng bằng đá núi lửa cổ. Mỗi nền văn hoá nhìn ra một hình riêng, ở Việt Nam là hình chú Cuội ngồi gốc cây đa. Dùng ống nhòm sẽ thấy rõ hơn nhiều.
- Quầng trăng. Khi trên cao có mây ti mỏng, quanh trăng có thể hiện vòng sáng lớn do tinh thể băng khúc xạ ánh trăng.
- Đường trăng trên mặt nước. Dải sáng lấp lánh trải từ chân trời tới chỗ bạn đứng trên mặt sông, mặt biển; nó luôn hướng về phía người nhìn.
- Bóng đổ dưới ánh trăng. Đêm rằm ở nơi không có đèn, ánh trăng đủ sáng để in bóng người, bóng cây rõ nét, điều mà người sống ở phố ít khi để ý.
- Cảnh vật đổi sắc. Dưới ánh trăng, mắt người nhìn kém màu, mọi thứ ngả xám bạc; máy ảnh phơi sáng dài lại cho thấy cảnh vẫn có màu như ban ngày.
Câu hỏi thường gặp
Siêu trăng có sáng hơn đủ để đọc sách ngoài trời không?
Ánh trăng tròn nào cũng đủ sáng để nhìn đường đi ở nơi không có đèn, nhưng đọc chữ nhỏ thì khó. Siêu trăng sáng hơn một đêm rằm trung bình không đáng kể với mắt thường, nên không tạo khác biệt lớn cho việc đọc.
Tại sao có lúc trăng mọc ban ngày?
Mặt Trăng mọc và lặn lệch so với Mặt Trời tuỳ theo pha. Trong nửa tháng, có nhiều ngày trăng đã lên khi trời còn sáng hoặc vẫn còn trên trời sau bình minh. Riêng trăng tròn thì mọc gần lúc mặt trời lặn và lặn gần lúc mặt trời mọc.
Đêm siêu trăng có thể ngắm qua ống nhòm hay kính thiên văn không?
Có, nhìn trăng qua ống nhòm hay kính thiên văn là an toàn với mắt. Tuy nhiên trăng tròn rất chói qua kính và ít bóng đổ nên bề mặt trông phẳng. Những đêm trăng khuyết, vùng ranh giới sáng tối mới cho thấy miệng hố, dãy núi rõ nhất.
Có phải năm nào cũng có siêu trăng?
Hầu hết các năm đều có vài đêm trăng tròn đủ gần để được gọi là siêu trăng theo một cách tính nào đó. Vì ngưỡng mỗi nơi dùng khác nhau, số đêm được gọi tên có thể khác nhau giữa các nguồn. Hãy tra nguồn chính thức gần thời điểm.
Chụp trăng bằng chế độ chụp đêm của điện thoại có được không?
Chế độ chụp đêm thường làm trăng cháy sáng vì nó cố làm sáng cả cảnh tối. Với trăng tròn, chế độ chụp thường kèm giảm phơi sáng và ống kính tele cho kết quả tốt hơn. Chế độ đêm chỉ hợp khi bạn muốn giữ chi tiết tiền cảnh tối.
Vì sao trăng trong ảnh luôn nhỏ hơn mắt mình thấy?
Ống kính góc rộng của điện thoại thu cả một vùng trời lớn, trăng chỉ chiếm phần rất nhỏ. Cộng thêm ảo giác Mặt Trăng khiến mắt cảm thấy trăng to, nên ảnh luôn có vẻ "thua" mắt. Dùng ống kính tele và có tiền cảnh ở xa sẽ gần hơn với cảm giác thật.